Palcem po piasku

Tag: faraon

  • #23 IMIONA FARAONA

    #23 IMIONA FARAONA

    Dla Egipcjanina bardzo ważne było jego imię. Ono nadawało tożsamość, a jego przetrwanie na naszym świecie gwarantowało nieśmiertelność w zaświatach. Nie inaczej było z władcą Egiptu- imię, a raczej wiele imion odzwierciedlających aspekty władzy, były wyrazem czci oddawanej poszczególnym bóstwom i zapewniały faraonowi nieśmiertelność. Najskuteczniejszą formą walki z niechcianymi na tronie władcami, było wymłotkowywanie, zacieranie czy zamalowywanie ich imion przez następców na tronie Egiptu. Skazywało to takich królów na wieczne zapomnienie i niebyt.

    Egipskiego władcę nazywamy za Grekami faraonem. Greckie słowo farao pochodzi od egipskiego per-aa, czyli „wielki dom”. Terminem tym, który początkowo oznaczał pałac królewski, od czasów XVIII dynastii zaczęto określać samego króla. Na podobnej zasadzie dzisiaj funkcjonują takie pojęcia jak „Biały Dom” czy „pałac Buckingham”, oznaczające urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych  i brytyjską królową.

    W okresie Nowego Państwa każdy król Egiptu przy wstąpieniu na tron zyskiwał pięć imion ( tytułów), które miały formę krótkich zdań. Przykładem niech będzie imię tronowe władcy XIX dynastii- Ramzesa II. Po wstąpieniu na tron Ramzes II stał się:

    1. Królem Horusem, Potężnym Bykiem, Ukochanym Prawa i Prawdy.
    2. Władcą Obydwu Krajów, Obrońcą Egiptu, Który Poskramia Obce Kraje.
    3. Złotym Horusem, Bogatym w Lata, Wielkim w Zwycięstwach.
    4. Królem Górnego i Dolnego Egiptu, Usermaatre [ Setepenre nosił od drugiego roku samodzielnych rządów].
    5. Synem Re, Ramzesem II, Ukochanym Amona.

    To, że zaczyna się od imienia Horusa, jest uzasadnione. Już we wczesnodynastycznych czasach władca znany był pod tym imieniem, gdyż stanowiło ono szczególną personifikację Horusa, wybraną przez faraona dla osobistego użytku na ziemi. Każdy kolejny władca Egiptu był ziemskim Horusem, „Horusem w pałacu” – jak określa go historycznie najstarsze, i zawsze podawane jako pierwsze, imię w tytulaturze królewskiej.

     Drugie z kolei następowało imię Nebty lub imię Dwóch Pań. Chodziło tu o boginię-sępa Nechbet z Górnego Egiptu i boginię-kobrę Dolnego Egiptu z miejscowości Buto. Tytuł ten podkreślał wpływ faraona na zjednoczenie Dwóch Krajów.

    Trzecią częścią królewskiej tytulatury jest tzw. złote imię (wcześniej czytane jako imię złotego Horusa), którego dokładne znaczenie jeszcze nie jest znane. Prawdopodobnie określało ono króla jako formę boga solarnego lub odwoływało się do idei, że bogowie mają ciała ze złota. Interpretacja tego imienia jako „Złotego Horusa”, wiążąca jego sens z dominacją Horusa nad Sethem, jest oparta na późnych źródłach, nieodzwierciedlających, jak się wydaje, pierwotnego znaczenia.

    Ostatnie z tych imion, znane było jako nomen. Imię to, nadane królowi przy urodzeniu, było używane przez jego najbliższą rodzinę nawet po wstąpieniu na tron. Poprzedzające je imię, imię tronowe lub prenomen, było imieniem używanym w korespondencji dyplomatycznej. Było to imię oficjalne, stąd władcy innych krajów zwracali się do Ramzesa jako do Usermaatre (User-Maat-Re, dosłownie ,,Mocny w Prawdzie Re”).

    Król Górnego i Dolnego Egiptu (nesut biti), dosłownie „Ten, który związany jest z trzciną i pszczołą”, czyli imię tronowe, przybierane było przez faraona podczas wstąpienia na tron.

    Nomen i prenomen faraonów pisano w kartuszu, czyli owalnej pętli służącej do ochrony, co było wyróżnikiem imion wszystkich faraonów i niektórych królowych. Warto wspomnieć, iż to właśnie imiona królewskie Ptolemeusza i Kleopatry wpisane w kartusz, przyczyniły się do rozszyfrowania pisma hieroglificznego przez Jeana Francois Champolliona w 1822 roku. Słowo ,,kartusz” jest pochodzenia francuskiego, oznacza ,,nabój”, który swym wydłużonym kształtem przypomina wspomniany egipski przedmiot. Właściwe egipskie znaczenie tego wyrazu dotyczy ,,koła” i za I dynastii kartuszem było po prostu królewskie imię wpisane w krąg glinianej pieczęci. Niektórzy uważają, że jest to podwójnie złożony sznur ze związanymi końcami. Sugerowałoby to, że faraon rządził wszystkim, co było ,,okrążone przez słońce” ; zarys kartusza przedstawiał dzienny bieg słońca po niebie.

    Ramzes II, którego imię własne (Ramessu) także odwoływało się do boga słońca (Ra-mes-su oznaczało „Re/Ra- /stosowane wymiennie/ zrodził/stworzył go”), wstępując na tron, przybrał imię User-ma’at-Re-Setep-en-Re, co można przetłumaczyć jako „Re jest potężny dzięki Ma’at (albo: Ten, który jest potężny dzięki Ma’at Re), Wybrany przez Re”.

    Imiona i łączące się z nimi elementy tytulatury były uzupełniane przez rozliczne epitety: ,,Doskonały Bóg”, ,,Pan Obydwu Krajów”, ,,Pan Rytuałów” czy ,,Pan Koron”. Mogły się one pojawiać również przed kartuszami, poprzedzając imię tronowe. Oprócz nich istnieją władca był: Ukochanym przez Amona-Re, Ukochanym przez Bogów, Horusem o Silnym Ramieniu czy Władcą Teb. Tytulatura z reguły kończyła się zwrotem typu: ,,Obdarzony życiem wiecznym”.

    W oficjalnych tekstach w odniesieniu do władcy używano sformułowania hem ef, „Jego Majestat”. Gdy w dokumencie lub utworze literackim pojawiało się imię królewskie lub określenie per-aa, zazwyczaj następowała po nim formuła „oby żył, oby mu się wiodło i oby był zdrowy”.

    Warto zauważyć, że niektóre imiona nosili zarówno faraonowie, jak i zwykli Egipcjanie. Np. Amenhotep. Różnica była jedna- imię noszone przez Egipcjanina nie było wpisywane w kartusz. A dostojnicy przyjmowali czasem imiona, które zawierały w sobie imię faraona, np. Chufu-Anch, które można przetłumaczyć jako ,,Niech żyje Cheops”.

    Imiona tronowe faraonów to jednocześnie rodzaj religijnej, filozoficznej i politycznej deklaracji. Są łatwe do odczytania, ale jednocześnie trudne do jednoznacznej interpretacji. Aż do XIX dynastii każdy kolejny władca konstruował swoje imię inaczej niż poprzednicy, korzystając jednak z pewnego zasobu najistotniejszych pojęć związanych z religią i ideologią władzy. Ponieważ imiona te jednocześnie miały przekazać dużo treści ale zmieścić się w małym kartuszu, siłą rzeczy nie mogły  być rozbudowane. Ich przekaz mimo użycia zazwyczaj trzech znaków był niezwykle głęboki i wielowarstwowy. Struktura składniowa została siłą rzeczy ukryta i nierzadko nie wiadomo, czy mamy do czynienia z rzeczownikiem, czasownikiem czy przymiotnikiem, a użyte słowa są wieloznaczne. Daje to pole do różnych interpretacji i powoduje, że pokolenia egiptologów dyskutują nad właściwym rozumieniem i tłumaczeniem imion tronowych.

    O ważnej roli jaką odgrywało imię w starożytnym Egipcie, niech dodatkowo świadczy fakt, że faraonowie z całej XX dynastii (z jednym wyjątkiem) nosili imię Ramzes, próbując naśladować Ramzesa II i mając nadzieję na tak długie i spektakularne panowanie, jak ich wielki poprzednik. Władcy umieszczali także swe imiona na monumentach własnych i tych, które były dziełem ich poprzedników. Posuwali się niekiedy do uzurpacji – zastępując własnym podpisem imiona fundatorów budowli czy rzeźby, w ten sposób przypisując sobie zasługę ich stworzenia.

    cdn…

  • #21 Kolosy Memnona, czyli o tym, że kamienie śpiewają.

  • #14 FARAON JAKO PRAWODAWCA, czyli ostatnie słowo ma władca.

    #14 FARAON JAKO PRAWODAWCA, czyli ostatnie słowo ma władca.

    Zakres możliwości faraona jako władcy był tak szeroki, że każde w zasadzie jego słowo było prawem. Sprawiedliwością nazywano to, ,,co faraon lubi”, złem zaś to, ,,czego faraon nienawidzi”. Przez cały czas trwania państwowości egipskiej król był źródłem wszelkiego działania społecznego. Był dla zbiorowości Egipcjan tym samym, czym serce dla organizmu (według ich psychologii). Faraon był zawsze traktowany jako najwyższy autorytet i jako jedyna osoba w państwie, mógł podejmować decyzje na skalę ogólnospołeczną. Jak już podkreślałam, wszyscy urzędnicy, ( nie wyłączając tych najwyższych rangą) byli tylko pośrednikami pomiędzy nim a warstwą bezpośrednich wykonawców jego woli. Król był żywym bogiem, bądź od czasów Nowego Państwa- pośrednikiem między bogami a ludźmi, i wierzono, iż posiada nadprzyrodzone zdolności. Cechami osobowości króla były zatem: wszechwiedza, nieomylność i sprawiedliwość. Stąd tylko on może stanowić prawo, sądzić czy wymierzać sprawiedliwość. Wierzono, iż był źródłem wszelkiej mądrości, radości i dobrobytu.

    W systemie prawnym faraon nie jest sędzią bezpośrednim (byłoby to niemożliwe w tak rozległym kraju) i nie można było formalnie się do niego odwoływać, ale bez jego zgody nie mogły być wymierzane kary cielesne- tak dla nas dziś brutalne, jak obcinanie nosa i uszu, ani egzekucje.

    Jedynym prawodawcą był faraon, ale mógł on przekazywać swoje kompetencje sądownicze innym urzędnikom. Tak było w przypadku Ramzesa IV (XX dynastia), który został wyznaczony na następcę tronu przez swego ojca, po długim okresie wahania. Gdy w końcu decyzja została podjęta, zawiązał się spisek haremowy, mający na celu osadzenie na tronie innego księcia, Pentaura. Spiskowcy zamordowali starego króla, ale nie osiągnęli zamierzonego celu- zostali uwięzieni i skazani, a rządy ostatecznie przejął Ramzes IV. Panowanie tego faraona rozpoczęły próby przełamania kryzysu państwa i zapewnienie sobie władzy, co wymagało energii i zręczności. Król zajął się też osądzeniem spiskowców. Jak mówią źródła, nie sądził sam – przekazał sprawę nadzwyczajnemu trybunałowi, złożonemu z dwunastu urzędników. Przeciwko korupcji, która w tym procesie wyszła na jaw, Ramzes IV ustanawia w swojej tytulaturze królewskiej program rządowy, szczególnie akcentujący maat, czyli sprawiedliwy porządek i harmonię.

    Przedstawiciele prawa, nawet najniższego stopnia, budzili lęk wśród ludności, wśród rzemieślników i chłopów. Zbyt często bowiem ich przybycie mogło oznaczać jedno: zapowiedź chłosty lub konfiskatę mienia. Moraliści zalecali stróżom prawa umiarkowanie i łagodność mówiąc: ,,Nie oszukuj przy pobieraniu podatków, ale nie bądź też zbyt twardy. Jeśli znajdziesz na liście wielką zaległość biednego człowieka, rozłóż mu ją na trzy części. Zostawisz mu dwie części, aby nie musiał żyć z jednej tylko”. Wysoko postawieni urzędnicy umieszczali w swych grobowcach czy posągach inskrypcje świadczące o tym, że kierowali się podobnymi zasadami: ,,Czyniłem– powiada wezyr Ptahmes- to, co pochwalają ludzie i z czego zadowoleni są bogowie. Dawałem chleb głodnemu. Żywiłem tego co nie miał nic.”

    Faraon Horemheb, usiłując tępić kłamstwo i walczyć z niesprawiedliwością, wydał edykt przeciwko nadużyciom. Każdy urzędnik, któremu dowiedziono by, że nadużył władzy, mógł być skazany na obcięcie nosa i deportowany. Trochę wcześniej od Horemheba, panował Menmaatre, który również ogłosił swój dekret. Skierowany był do wezyrów, magnatów, sędziów, do syna królewskiego z Kusz, dowódców łuczników, przełożonych nad złotem, naczelników plemion z południa i północy, koniuszych, przełożonych stajen, noszących parasol, strażników domu królewskiego i wszystkich ludzi wysłanych z poselstwem, do których król zwracał się w surowym tonie. Chodziło o zabezpieczenie poświeconej w Abydos świątyni Miliona Lat, którą król bogato wyposażył w grunty, personel i stada bydła. Każdy urzędnik, który przywłaszczyłby sobie dobro należące do świątyni, miał być ukarany chłostą, otrzymać co najmniej sto batów, a wreszcie oddać, co zabrał, i wpłacić sto razy tyle tytułem odszkodowania i procentów. W niektórych wypadkach prawo przewidywało jako karę dwieście batów i pięć złamań kości, a nawet obcięcie nosa i wcielenie winowajcy do służby świątynnej jako robotnika rolnego.

    Inną formą kary dla Egipcjan były formułowane w formie zaklęć regułki i zdania, umieszczane w grobowcach i świątyniach. Wynikało z nich jasno, jakie występki były karane. Miało to spowodować przestrach ludzi i odstąpienie od złych czynów- głównie chodziło o włamywanie się do grobowców i okradanie ich. Jednakże bojaźń bogów i lęk przed karą śmierci mogły ochraniać świątynie i grobowce do czasu, gdy uczciwa i czujna policja sprawowała straż na zachodzie Teb. Nastały jednak czasy, kiedy policja zapomniała o swoich obowiązkach, przekupywana przez rabusiów, a to spowodowało, że groźne napisy straciły całą moc.

    SINUHET

    Poza karaniem swoich poddanych, faraon był władny stosować prawo łaski. Nie wiemy, jak często prawo to było stosowane, gdyż źródła milczą na ten temat. Jedynym przykładem, jaki możemy przytoczyć, jest historia zamieszczona w pamiętniku Sinuheta, opowieści pochodzącej z czasów Średniego Państwa. Akcja rozpoczyna się w chwili śmierci Amenenhata I, założyciela XII dynastii, który zginął w wyniku przeprowadzonego zamachu. Koregentem starego króla był jego syn Sezostris I, który wrócił właśnie z wyprawy przeciwko Libijczykom. Kiedy Sezostris podążał do rezydencji, dowiedziawszy się o śmierci ojca, Sinuhet podsłuchał spiskowców, którzy chcieli osadzić na tronie innego z synów królewskich. Ogarnął go paniczny strach, obawiał się, że kraj pogrąży się w bratobójczej wojnie, (,,Poszedłem na południe, nie mając jednak zamiaru udania się na dwór, myślałem bowiem, że będą tam walki, i nie sądziłem, bym mógł zostać przy życiu po tym wszystkim”) dlatego uciekł przez Przesmyk Sueski i spotkał się z koczującym plemieniem Azjatów. Dalej opowieść dotyczy wędrówek po dzisiejszych terytoriach Syrii i Libanu. Wreszcie Sinuhet osiadł na wiele lat w kraju Jaa, ożenił się z córką księcia i pozostał tam, aż jego dzieci dorosły. Stał się doradcą w sprawach wojskowych dla wodzów azjatyckich, sam też brał udział w walkach i usuwał wrogów z pastwisk, odganiał ich od studni oraz porywał ludzi i bydło. Lecz przez te wszystkie lata tęsknił za ojczyzną: ,,O boże, kimkolwiek jesteś, który przeznaczyłeś mi tę ucieczkę, zmiłuj się, powróć mnie do ojczyzny. Możesz przecież sprawić, żebym znów ujrzał to miejsce, w którym serce moje zawsze przebywało. Cóż bowiem jest dla mnie ważniejsze niż pochowanie mego ciała w ziemi, na której się urodziłem? Przyjdź mi na ratunek”.

    Dalej czytamy, że król dowiedział się o Sinuhecie i wysłał posłańców z podarkami, oraz rozkazem powrotu do Egiptu, uważając, że nie uczynił on nikomu nic złego. Faraon nie poprzestał na darowaniu Sinuhetowi kary i pozwoleniu, aby powrócił, lecz nakazał dopuścić go przed swoje oblicze. Awanturnik rozstał się ze swoimi przyjaciółmi Beduinami, rozdzielił między nich podarki przesłane przez dwór królewski, i oddał się pod opiekę żołnierzy. Po przybyciu do pałacu, Sinuhet został zaprowadzony do sali kolumnowej, gdzie padł na twarz przed królem. Ten zwrócił się do naszego bohatera najpierw bardzo ostro, ale złagodniał i pozwolił przemówić Sinuhetowi. Ponieważ Sinuhet nie chciał  nadużyć dobroci króla mówił krótko, kończąc: ,,Oto stoję przed tobą. Ty jesteś życie; niech Twój Majestat uczyni wedle ochoty.”

    Opowiadanie, uważane za autentyczną relację skopiowaną z biografii w grobowcu, kończy się opuszczeniem przez ułaskawionego Sinuheta pałacu. Było to bardzo szczęśliwe zakończenie, gdyż bohater zyskał to, na czym najbardziej mu zależało- podobnie jak każdemu Egipcjaninowi- możliwość pochówku w grobowcu na ziemi ojczystej.

    cdn…

  • #13 FARAON JAKO WÓDZ, czyli jak to było na wojnie.

    #13 FARAON JAKO WÓDZ, czyli jak to było na wojnie.

    Wódz i budowniczy to dwa najważniejsze aspekty faraona w jego działalności historycznej. Aby sprostać roli budowniczego, każdy król rozpoczynał w miarę możliwości od dnia wstąpienia na tron wielkie przedsięwzięcia budowlane, tak, że często nawet po władcach panujących stosunkowo krótko zachowała się zdumiewająca obfitość pomników. Aby sprostać roli wodza- faraon miał po prostu pokonywać wrogów. Same inskrypcje królów i ich urzędników mówią na ten temat rozczarowująco niewiele; często akcentują nie to czego się spodziewamy. Na przykład Totmes III tylko w kilku linijkach swoich Annałów ,,opowiada” o rozstrzygającej bitwie pod Megiddo, w której rozbił wrogą koalicję:

    A wtedy Jego Majestat spotężniał na czele swoich wojsk;

    ( Wrogowie) ujrzeli, że Jego Majestat spotężniał,

    i uciekli w dzikim nieładzie do Megiddo,

    z twarzami pełnymi strachu.

    Narady króla z wojskiem i koncentracja oddziałów przed bitwą są opisane już znacznie szerzej. Jeszcze więcej szczegółów możemy znaleźć w opisach i przedstawieniach plastycznych bitwy pod Kadesz. Była to bitwa Ramzesa II z Hetytami, stoczona dwieście lat później, niż bitwa pod Megiddo, bynajmniej nie zakończona zwycięstwem Egipcjan. Plastyczny opis wiąże się ze stylem nowych czasów, w których tradycyjną symboliczną scenę pokonywania nieprzyjaciół wyparły bogate w detale przedstawienia walk faraonów z wrogami. Dokładny opis bitwy pod Kadesz, która omal nie skończyła się dla Egipcjan tragedią, przydał się Ramzesowi II do forsowania polityki pokojowej. Za tą polityką, niewątpliwie natrafiającą na liczne opory, kryła się osobowość króla, który zapewniła swojej epoce stabilny pokój, zakończony dopiero najazdem Ludów Morza.

    Wiele wypraw wojennych nie wynikło z żadnej politycznej, czy gospodarczej konieczności. Było to tylko rytualne ,,pokonywanie wrogów” przez faraona, który jak najszybciej po rozpoczęciu panowania musiał się wykazać jako triumfator nad wrogimi siłami, by sprostać swojej roli. Stąd znajdujemy przekazy o tego rodzaju militarnych demonstracjach, również
    w przypadku takich faraonów ceniących pokój, jak Hatszepsut czy Echnaton.

    POLOWANIA

    Innym sposobem pokonywania wrogich sił było w Egipcie polowanie. Wynikało to z przekonania, że tropione i zabijane zwierzęta uważane były za nieprzyjaciół faraona. W przedstawieniach polowanie i walka mają tę samą rangę, jak na przykład na polichromowanej skrzyni Tutanchamona, gdzie zmienia się kłębowisko ludzkich i zwierzęcych wrogów, podczas gdy wielka postać stojącego na rydwanie w otoczeniu żołnierzy króla, strzelającego z łuku, jest taka sama. Jak egipskie przedstawienia walk i polowań umieszczają  postać faraona w samym centrum sceny, tak teksty nazywają go skuteczniejszym od milionów żołnierzy albo murem dla swojego wojska. Zresztą mowa jest tylko o poczynaniach króla, imion generałów i innych oficerów inskrypcje królewskie w zasadzie nie wymieniają. Ramzes II opisuje bitwę pod Kadesz tak, jakby tylko on sam z pomocą boga Amona trzymał Hetytów w szachu i, gdy jego wojska zawiodły i dały się schwytać w pułapkę, odwrócił los bitwy. Nie sposób w tym miejscu nie ,,wysłuchać” słów samego wielkiego faraona:

    Nie było ze mną żadnego oficera ani żołnierza na rydwanie, ani pieszego żołnierza. Moja piechota i moje oddziały rydwanów uciekły przed wrogami
     i nikt się nie zatrzymał, żeby z nimi walczyć. Pomodliłem się: ,,Co się dzieje, mój ojcze Amonie? Czyż ojciec powinien odwrócić się od swojego syna? Czy moje czyny są dla ciebie czymś, co możesz lekceważyć?…Wiem, że Amon pomoże mi bardziej niż milion piechurów, bardziej niż sto tysięcy żołnierzy na rydwanach, bardziej niż dziesięć tysięcy braci i synów…”

    Chociaż modliłem się w odległym kraju, w Tebach usłyszano moją modlitwę. Amon przybył, kiedy go wezwałem; podał mi rękę i ucieszyłem się…Przekonałem się, że moje serce stało się odważne i moja pierś wezbrała radością. We wszystkim, co przedsięwziąłem, odniosłem sukces… W owej chwili byłem przed wrogami jak Set. Ujrzałem nieprzyjacielskie rydwany rozpraszające się przed moimi końmi. Żaden z nich nie mógł ze mną walczyć. Ich serca zadrżały ze strachu na mój widok i ich ramiona opadły bezwładnie, tak że nie mogli strzelać. Nie mieli odwagi trzymać swoich włóczni. Zmusiłem ich, żeby skoczyli do wody jak krokodyle. Upadli na twarze, jeden na drugiego. Wyrżnąłem ich wszystkich, ponieważ taka była moja wola…Ci, którzy padli, już się nie podnieśli.

    Podniosłem głos, żeby zawołać do moich żołnierzy: ,,Miejcie mężne serca, moje oddziały! Oto bowiem ja zwyciężyłem, sam jeden! Albowiem Amon jest moim pomocnikiem, jego ręka jest ze mną”… Ale wy wszyscy byliście tchórzami. Żaden z was nie stał wiernie u mego boku, kiedy walczyłem…

    I dodaje na końcu, może zdając sobie sprawę z małej wiarygodności swej opowieści: Tak jak żyję, tak jak Re mnie kocha, tak jak mój ojciec Amon mi sprzyja, wszystko, co powiedziałem, rzeczywiście uczyniłem.

    Ramzes II był  jednak zbyt niecierpliwy, zbyt niedoświadczony i zbyt łatwowierny, żeby mógł podejmować wyważone decyzje taktyczne. Ale jak widać tak dobrze grał swoją rolę, tak umiał się ,,zareklamować”, że nawet dzisiaj cieszy się powszechnym uznaniem jako jeden z wielkich faraonów-wojowników.

    Do ideologii królewskiej należy także to, że faraon nie prowadził wojen zaczepnych i podbojów, a jedynie odpowiadał na prowokacje i rebelie ze strony swoich przeciwników. Ramzes II atakował tylko tych, którzy naruszyli jego granicę, a typowy powód do wojny zawiera się w formule: Doniesiono Jego Majestatowi: niegodziwy kraj Kusz gotuje się do buntu. Jak pisze Eric Hornung: ,,Dialektyczne przeciwieństwo owej niechęci do wojen napastniczych stanowi często spotykane sformułowanie, że król rozszerza granice Egiptu; kryje się za tym inny ideologiczny postulat: <<rozszerzanie tego, co istnieje>>”. Badacze wskazują, że najpóźniej od czasów Średniego Państwa faraon z całą pewnością rości sobie pretensje do panowania nad całym światem, bowiem podlegają mu wszystkie kraje i wszystkie obce ludy. Za Nowego Państwa można już mówić o imperium egipskim, obejmującym Palestynę, Syrię, Liban i dużą część dzisiejszego Sudanu. Władza faraona bywała też opisana mitycznie- rozciągała się na południe aż do ,,rogu ziemi”, na północy aż do praciemności czy też podpory nieba, obejmuje więc cały uporządkowany świat, aż po krańce Stworzenia; jedna z prostszych formuł głosi, że król jest panem tego, co okrąża tarcza słoneczna.

    TARCZA OCHRONNA

    Jedną z najważniejszych funkcji władzy królewskiej jest obrona przed wrogiem zewnętrznym, toteż król, jako pierwszy pośrednik między bogami
    a ludem (a wcześniej jako sam bóg), musi być dla niego tarczą ochronną. Podczas wojny faraon był obrońcą Egiptu zarówno w imieniu bóstw, jak
    i ludzi. Gdy oddawał cześć bogom, ofiarowywał im bogate dary, tak aby oni mogli w zamian zrewanżować się swoim błogosławieństwem, dającym państwu pokój i dobrobyt.

    Gdy nieprzyjaciel napada na Egipt, jego mieszkańcy spodziewają się od swego władcy stanowczości i zapewnienia pomocy Opatrzności. Stąd opowieści typu: On ma serce stanowcze w chwili, kiedy uderza- on jest na przód zwrócony, nigdy w tył się nie zwraca. Jednakże władca nie powinien być, wedle egipskiej doktryny społecznej, mściwy ani napastliwy: …Nie jest przecież stworzony by pobić Azjatów, aby zmiażdżyć tych, którzy zamieszkali wśród piasków– głosi Sinuhe – On nie omieszka uczynić czegoś dobrego dla obcego kraju, który będzie mu oddany.

    Opiekunem i nauczycielem króla, szczególnie w sztuce wojennej był bóg Set. Okupujący Deltę książęta hyksoscy przyjęli go na swego patrona ze względu na podobieństwo do kanaanejskiego boga Baala. W Abu Simbel przedstawiony on jest jako strzegący Ramzesa II, walczącego z Hetytami, we wspominanej już niejednokrotnie, bitwie pod Kadesz. Związek tego faraona
    z Setem był o wiele ściślejszy niż innych królów, ponieważ rodzina Ramzesa pochodziła z rejonu pólnocno-wschodniej Delty, który stanowił główne centrum kultu tego boga. Seti I, ojciec Ramzesa II, odziedziczył po swym dziadku imię, znaczące ,,człowiek Seta”, zapisywane hieroglifem przedstawiającym zwierzę tego boga, dziwaczne połączenie psa, szakala i osła. Dwoistość natury Seta stała się widoczna w czasach XIX dynastii, kiedy to w królewskich grobach i świątyniach grobowych, które miały służyć idei jednoczenia się zmarłego władcy z Ozyrysem, imię Seti zapisywano z postacią tego boga zastępującą zwierzę Seta, aby nie obrażać władcy zmarłych. Natomiast Seta nadal czczono i szanowano jako królewskiego patrona.

    Można śmiało zgodzić się ze stwierdzeniem, że król, przynajmniej formalnie, zawsze był dowódcą sił zbrojnych i obrońcą granic Egiptu. Władcy Nowego Państwa podchodzili do tej roli o wiele poważniej niż większość ich poprzedników, szczycąc się wielce swymi osiągnięciami militarnymi. Symbolem tego aspektu ich panowania była nowoprzyjęta korona, cheperesz lub błękitny kask, który wywodził się pewnie od skórzanego hełmu noszonego przez oficerów. Przedstawiany jest on zawsze z odwiniętymi częściami bocznymi, cały poryty wzorem z kółeczek, które były najprawdopodobniej wyciskane w twardej skórze. Niekiedy złoty lub czerwony, przeważnie jest zaś niebieski. Na czole władcy zawsze znajduje się ureusz, a tułów węża zwija się za podniesioną osłoną lub wygina na górnej części nakrycia głowy, wskazując, że jest to korona noszona tylko przez króla.

    Faraon Totmes III prowadził szereg kampanii w Azji, ale większość
    z nich była raczej pokazem siły niż prawdziwą walką.  Egipcjanie, mogli tak wybrać porę swych popisów wojennych w Syrii, by przybyć tam wówczas, gdy zbliżały się jesienne żniwa i najłatwiej było im zaszkodzić. Totmes polegał na dobrej organizacji, sile okrętów, dyplomacji, groźbach, szantażu
    i złocie, tak jak na odwadze i zręczności w bitwie. Był bardzo przewidujący; brał zakładników z książęcego rodu, wychowywał ich w Egipcie i poddawał wpływowi egipskiej kultury. W Egipcie stykali się oni z książętami
    i wodzami nubijskimi, którzy byli sprowadzani na dwór królewski i ćwiczeni w tajemniczej organizacji wojskowej, znanej jako Kap, będącej wstępem do kariery oficerów sztabowych i dowódców wojska.

    Faraon Horemheb, będący przed wstąpieniem na tron generałem, użył swojego wojskowego doświadczenia i zreorganizował armię. Podzielił ją na dwie odrębne dywizje, północną i południową, a każda z nich miała własnego dowódcę. O jeszcze bardziej zaawansowanych reformach informuje nas stan armii za faraona Ramzesa II. Egipskie siły zbrojne mogły wystawić trzy lub cztery pełne dywizje liczące po około 5.000 żołnierzy (licząc bez rezerwistów) i znaczną liczbę rydwanów. Piechotę zorganizowano w pułki po 200 ludzi, dowodzone przez Nosicieli Sztandaru. Jednostki te dzieliły się na 4 kompanie, z których każdą, liczącą 50 żołnierzy, kierował pięćdziesiątnik. Oddziały rydwanów stanowiły natomiast elitę armii. Ci, którzy służąc w nich wyróżnili się w walce, mieli otwartą drogę do stanowiska królewskiego Posła, a z czasem do najwyższych urzędów administracji państwowej. Na terenie kraju główne siły stacjonowały zarówno w Górnym, jak i w Dolnym Egipcie. Dowództwo obejmowało wodzów oddziałów rydwanów i nadzorców koni, a na szczycie hierarchii znajdowali się Dowódca Oddziałów, Generał i, najwyższy rangą, Główny Dowódca.

    Rdzenni Egipcjanie chełpili się wyższością swojej własnej kultury, byli żarliwymi patriotami i przez setki lat uważali siebie, swój kraj, swoich bogów i swoje tradycje za znacznie lepsze od wszystkich innych. Nie znali świata zewnętrznego, ale nie było to żadną przeszkodą żeby przejmować i zacząć stosować różne praktyczne pomysły. W dziedzinie wojskowości, która nas tu interesuje, takimi cudzoziemskimi pomysłami były łuk kompozytowy, ciągnięty przez konie rydwan i zbroja- elementy wprowadzone przez najeźdźców hyksoskich podczas Drugiego Okresu Przejściowego.

    Dobry faraon, a takim zapewne każdy chciał przecież być, musiał być dzielny, ,,dzielniejszy niż setki tysięcy razem wziętych”. Należało do niego wypełnianie roli obrońcy swojego kraju. Pomagało mu w tym dobre wypełnianie drugiej roli, nadmienionej już roli budowniczego. A wyrycie
    w kamieniu opisu wielkiego zwycięstwa sprawiało, że stało się ono faktem historycznym.

    cdn...

  • #12 FARAON JAKO GŁOWA PAŃSTWA, czyli o ideologii politycznej Egiptu słów kilka

    #12 FARAON JAKO GŁOWA PAŃSTWA, czyli o ideologii politycznej Egiptu słów kilka

    80227886_1437027066456657_1319390154917412864_n

    Historia Egiptu jest prawie wyłącznie historią królów egipskich. Nieprzypadkowo mówimy o ,,Egipcie faraonów”, choć przecież nie była to historia jakiejś większej części mieszkańców Doliny Nilu. Oficjalny wizerunek głowy państwa promowany przez królewskich rzeźbiarzy może przypominać podobiznę angielskiego monarchy przedstawioną na monetach lub na znaczkach pocztowych: jest wyidealizowany, łatwo rozpoznawalny i rzadko aktualizowany. Rola, jaką musi odgrywać władca, całkowicie przesłania jego osobowość.

    Najlepszą ilustracją poglądów na władzę królewską jest fragment z Nauk dla króla Merikare:

    Praktykuj maat, a będziesz żył długo na ziemi. Uspokój płaczącego. Nie uciskaj wdowy. Nie bądź zachłanny na dobytek poddanych. Nie karz niesprawiedliwie. Pan Dwóch Brzegów jest mędrcem. Król, który posiadł mądrość nie może być bezrozumny. Jest pełen mądrości, od momentu wyjścia z łona matki. Bóg go wybrał spośród milionów ludzi, bo władza królewska to zadanie wspaniałe! Bądź mistrzem słowa, a dojdziesz do zwycięstwa. Nie uciskaj prostego człowieka, aby nie przywieść go w ten sposób do buntu. To biedak stanowi zarzewie niepokoju. Obdarzaj więc dobrami wieśniaków i mieszkańców miast, szanuj urzędników, lecz przede wszystkim czuwaj nad dobrobytem prostych ludzi. Daj dobrobyt urzędnikom, jeśli wykonują twe polecenia. Wiedz, że kto jest zadowolony w swoim domostwie, ten nie zostanie buntownikiem. Nie czyń też żadnej różnicy, między synem dygnitarza a synem prostego człowieka, ale wybieraj na urząd według postępowania i umiejętności. W ten sposób wszystko będzie wykonane, jak należy!

    Wczytując się uważnie, można śmiało stwierdzić, iż jest to piękny przykład egipskiej doktryny władzy królewskiej. Niektóre postulaty tego dokumentu wydają się nam szokująco nowoczesne, mimo upływu czterech tysięcy lat!

    Egipskie zapatrywania na funkcję władzy królewskiej zdradza nam także inskrypcja pochodząca z grobowca wezyra Rechmire (XVIII dynastia): ,,…Czym jest król Górnego i Dolnego Kraju? Jest on bogiem, który daje życie: ojcem i matką każdego człowieka…” . Wniosek nasuwa się sam- król był dawcą życia i urodzaju, co w kraju tak pustynnym z jednej, a rolniczym z drugiej strony nie było pozbawione racjonalnej podstawy; urodzaj zależał przecież od sprawności systemu irygacyjnego- to zaś wiązało się z doskonałą organizacją pracy społecznej, a głównym organizatorem tych działań był właśnie faraon. Gdy zbiory zaś okazywały się słabe, tylko on był dyspozytorem magazynów żywności.

     Egipskie społeczeństwo żyło w mocnym poczuciu sprawiedliwości o zabarwieniu moralizatorskim, co, choć może nam się to wydawać paradoksalne, było wielką siłą boskiej monarchii. W oczach Egipcjan faraon łączył w sobie i postrach i miłość. Co za tym idzie, wierzono, że faraon jako istota boska, jest rozdawcą dobrobytu materialnego i potrafi zapewnić urodzaj zależny od sił przyrody. Jako król ma także wpływ na przestrzeganie norm społecznych i pomyślność w tej sferze życia.

    IMG_2779

       I tak jak rytualne funkcje króla były w praktyce pełnione przez kapłanów, tak również wszelkie militarne przedsięwzięcia prowadzili jego delegaci, czyli oficerowie. Król pozostawał tytularną głową wszelkiego kultu oraz wszelkich wojennych poczynań. Stąd w sztuce egipskiej pokazanie jakiegokolwiek religijnego czy militarnego tematu inaczej, niż za pomocą konwencjonalnych przedstawień władcy wykonującego daną czynność, było właściwie nie do pomyślenia i, oczywiście, pojawia się niezwykle rzadko.

    Egipt był autokracją absolutną najwyższego rzędu, a wszelka moc emanowała z króla-boga. Owszem, w okresach słabości faraonów dostojnicy czy kapłani mogli poważnie ograniczyć potęgę władcy, miało to jednak miejsce wewnątrz teoretycznej ramy absolutyzmu. Nie znamy dokumentów ograniczających władzę faraona lub nakładających na niego jakieś zobowiązania. Nie znamy żadnej konstytucji czy kodeksu prawnego, który by stwierdzał, że król mu podlega i może czynić źle. Nie znamy również żadnych wzmianek o zgromadzeniach ludowych czy radach starszych, które istniały chyba w dawnych miastach-państwach i królestwach Mezopotamii. Dopiero w okresie rzymskim, kiedy wiadomo było, że instytucja faraona chyli się ku upadkowi, królowie podlegali kodeksowi, który w każdym momencie narzucał im ścisłe reguły zachowania. Według Diodora, władcy chętnie podporządkowywali się temu protokołowi, gdyż w razie nieszczęścia nie ponosili żadnej odpowiedzialności.

    Konsekwencją wydarzeń zaistniałych w okresie anarchii i chaosu w państwie ( Drugi Okres Przejściowy) było osłabienie mitu faraona. Nie jest on bogiem, jak wierzono za panowania poprzednich dynastii; jest pośrednikiem, przedstawicielem boga na ziemi. Co za tym idzie, faraon pojawia się w źródłach jako polityk, a nie bóg, ostrożny, rozważny, zmuszony do ciężkiej pracy, jeżeli chce utrzymać władzę. Aby pokazać, jak bardzo liczy się wola królewska, zażegnywał spory, ustalał granice, wymierzał sprawiedliwość.

    Wymagało to od króla Egiptu- jako oficjalnego uosobienia porządku (maat)- obowiązku prowadzenia wszelkich działań militarnych, które uważane były za słuszną interwencję przeciwko buntownikom czy siłom Chaosu, naruszającym i dezorganizującym odwiecznie ustalony, absolutny porządek świata. Król był gwarantem kultu bogów, do niego należała ochrona Egiptu.

    Królowie, pomimo uznanego półboskiego statusu, byli bardzo ludzcy, charakteryzowała ich bowiem próżność i cechowała niepewność. Każdy władca, bez względu na to, jak mocno trwał na złotym tronie Horusa, czuł, że musi udowodnić swoim poddanym i oczywiście swoim bogom, że jest zdolny do pełnienia wyznaczonych mu obowiązków; że naprawdę jest żywym przedstawicielem wszystkich wielkich faraonów, którzy przed nim rządzili. Większość królów chciała pokazać nawet, że to właśnie oni są najlepszymi władcami swojego kraju. Stąd też dla podkreślenia własnych osiągnięć, wszyscy faraonowie starali się, by ich imiona i tytuły zostały uwiecznione w kamieniu w całym Egipcie.

     

    IMG_2127

    W przypadku Ramzesa II, pod koniec jego panowania trudno było znaleźć w Dolinie Nilu budowlę, która nie nosiła jego imienia. Cóż, budowle faraona odgrywały nieocenioną rolę jako publiczna propaganda sukcesu i ukazywały go zazwyczaj w jednej z trzech tradycyjnych ról faraona: dobrotliwego władcy, potężnego wojownika lub żywego boga.

    O ceremoniale dworskim, niewątpliwie wyszukanym, wiemy bardzo niewiele; tylko wyjątkowo pojawiają się opisy audiencji na dworze królewskim. Uwierzmy wiec Diodorowi, iż rozkład dnia króla egipskiego był ustalony w najdrobniejszych szczegółach. Władca budził się wcześnie, odczytywał nadesłaną mu pocztę, kąpał się. Potem wkładał strój królewski, składał ofiary, słuchał modlitw i nauk wielkiego kapłana. Następnie udzielał posłuchań, sprawował sądy, bądź poświęcał czas na przechadzki i rozrywki. Od władcy oczekiwano umiarkowanego zachowania i działania zgodnego z prawem. Wielu władców sumiennie wypełniało swoje powinności. Nie buntowali się, gdyż był to kanon z dawna ustalony.

    Faraonowi odczytywano depesze, wiedział więc, co dzieje się w jego państwie. Dyktował odpowiedzi i w razie potrzeby zwoływał radę. Od niego zależało, czy będzie wojna czy pokój. Lecz nie zawsze był on tylko bezdusznym trybikiem w całej machinie władzy i despotyzmu. Faraon Seti starał się zaopatrzyć w wodę poszukiwaczy złota, eksploatujących obszar na wschód od Edfu. Tak bardzo był zainteresowany sprawą, iż osobiście wybrał się w drogę, aby poznać udręki ludzi, którzy, pozbawieni wody, pracowali pod palącym słońcem.

    snapseed-1  

           Hymny pochwalne na cześć króla były częścią kanonu, polegającego na przesadnym wychwalaniu władcy. Umieszczano je na egipskich budynkach użyteczności publicznej, a ich treść mogła by się nam wydać nieskromna i niestosowna. Ale lud w pełni aprobował to niezbyt subtelne podejście. ,,Wysławiajcie  swoje dobre uczynki na cały świat, by wszyscy mogli wam gratulować”- uczono. A ponieważ faraon reprezentował Egipt, wywyższając samego siebie, wywyższał jednocześnie cały swój kraj. Skromny władca kiepsko wypełniałby swoją rolę. Taki król nie budził zaufania.

             Ze względu na charakter władzy, uważano, że wszyscy poddani mogą się zwracać bezpośrednio do faraona. Stanowił on najwyższy trybunał, do którego teoretycznie każdy mógł się odwołać. W praktyce wątpliwe jest, czy wiele osób znalazło w sobie tyle odwagi, aby stanąć przed obliczem króla. Faraon zawsze pozostawał w odosobnieniu, nawet w warunkach, jakie się wytwarzały podczas dalekich kampanii wojennych. Samotna postać, dostojna, obarczona ciężarem boskiego przeznaczenia, napełniała poddanych lękiem. Samo zbliżenie do niego było nad wyraz trudne, gdyż faraona, podobnie jak bogów, otaczała aura magicznego oddziaływania. Zbliżać się do króla można było tylko w proskinezie, czyli- jak mówili Egipcjanie- całując ziemię. Prawdopodobnie żaden władca nie był tak odosobniony, jak władca Egiptu. ,,Boskość, która króla odgradza murem”- tak można ująć w jednym zdaniu stosunki faraona z poddanymi. W dniu koronacji, gdy stał się Horusem, jednocześnie przeistaczał się w pomazańca odosobnionego od reszty społeczeństwa. Podobnie jak kultowy posąg bóstwa w świątyni, zwykle był niedostępny w głębi swojego pałacu.

    IMG_1972

  • #11 Rola kapłanów w państwie

    IXWVE2125

     

    O tym, iż kapłani odegrali ważną rolę w społeczeństwie egipskim niech świadczy fakt, że w czasach Nowego Państwa arcykapłani Amona osiągnęli najwyższe stanowiska państwowe i w efekcie zagrozili władzy faraonów. Było to zapowiedzią późniejszego panowania królów- kapłanów w Tebach. Jak do tego doszło?

    Egipt jest krajem obfitującym w budowle o charakterze religijnym, gdzie każde z niezliczonych bóstw posiadało swoją kaplicę czy świątynię. Jak łatwo sobie wyobrazić, wszystkimi tymi kaplicami i świątyniami zajmowała się odpowiednio do tego przygotowana grupa ludzi- kapłani.

    Ta ogromna rzesza, rozsiana po całym państwie musiała odgrywać ważną rolę w społeczeństwie, nawet jeśli skąpa liczba zachowanych źródeł skłania do pewnej ostrożności w formułowaniu uogólnionych osądów na ten temat. Przekonanie o wysokiej randze kapłanów w społeczeństwie Egiptu wywodzi się z przekonania o ważnej roli świątyń, których byli oni opiekunami. Ponadto głęboki respekt, z jakim pisarze klasyczni odnosili się do egipskich kapłanów (z pewnością znacznie przesadzony w odniesieniu do przypisywanych im umiejętności i zasług), był echem zakorzenionego w odległej przeszłości i dojrzewającego przez całe wieki ich prestiżu, a także splotu konkretnych wydarzeń historycznych. W późniejszych wiekach narosło bardzo dużo antycznych i nowożytnych legend dotyczących stanu kapłańskiego. Chociaż w przypadku Egiptu nie możemy w zasadzie mówić o stanie kapłańskim, lecz o wielu stanach kapłańskich, przy czym każdy z nich był całkowicie niezależny i niezawisły. Stan kapłański każdej świątyni był sam dla siebie kompletną i całkowicie samowystarczalną strukturą. Nie podlegał żadnej innej grupie kapłanów- chyba, że wynikało to z samych teologicznych założeń kultu danego bóstwa; ale wtedy musiało to być wyraźnie ustalone i zapisane.

    MITY

    Wracając do legend; w ich świetle kapłani mieli być zamkniętą kastą, która dzięki swej nadludzkiej wiedzy posiadała prawdziwą władzę w Egipcie i była istotną twórczynią jego zadziwiającej cywilizacji. Ludzie ci mieli celowo utrzymywać w ciemnocie i psychicznym terrorze masy ludowe i okrutnie karać śmiałków, którzy usiłowali poznać ich tajemnice. W XVIII wieku n.e. ukuto przekonanie, że kapłani egipscy posiadali taką znajomość astrofizyki, medycyny i chemii, że ich wiedza pozwoliła im poznać dokładną odległość Ziemi od Słońca i nie odkryte jeszcze przez najnowszą astronomię ciała niebieskie. Oni zbudowali też podobno piramidy posługując się ,,czystą energią kosmiczną” i zaszyfrowali w nich całą wiedzę dla potomnych. Do mędrców i do tajemnic egipskich odwoływały się stowarzyszenia i ruchy nowożytnej Europy, w tym adepci ,,wiedzy tajemnej”. Chociaż nam wydaje się to śmieszne w świetle dotychczasowych badań, źródłem takich opowieści są pewne realne fakty. Egipcjanie, przez wiele tysiącleci rzeczywiście zgromadzili pewien zasób wiedzy ścisłej i przyrodniczej, który z pewnością przekraczał jej skromny zasób u Greków w połowie VII i na początku VI w. p.n.e., gdy zetknęli się oni bliżej z Egiptem i jego kulturą. W tym okresie prosty lud egipski otaczał sługi boże szacunkiem, a ponieważ bardzo często syn kapłana następował po nim, pełniąc jego święty urząd, cudzoziemcy odebrali ten fakt za oznakę dziedziczności urzędu. Ponadto, świątynie egipskie były jedynymi ośrodkami naukowymi kraju, w których gromadzono i przekazywano wiedzę.

    FAKTY

    Rzeczywistość jednak odbiegała od wyobrażeń cudzoziemców. Wiedza Egipcjan nie była tak bardzo imponująca; nie znali tabliczki mnożenia, dokonując trepanacji czaszki nie mieli pojęcia o istotnym znaczeniu mózgu,a ich astronomia pozostawała w tyle za babilońską. Posiadanie ojca kapłana nie było warunkiem koniecznym do sprawowania służby bożej, a dostęp do nauki nie był ograniczony pochodzeniem społecznym ani przejściem przez mistyczne wtajemniczenie. Prestiżowe stanowisko arcykapłana jakiegoś kultu mogło być obsadzone decyzją króla przez urzędnika administracji państwowej lub wojskowej. Do tak ważnej funkcji nawet  nie trzeba było być uprzednio kapłanem. Decyzja władcy była tu niepodważalna i żaden arcykapłan nigdy nie zamierzał kwestionować boskości króla ani podważać jego tradycyjnej roli dawcy maat, lecz co najwyżej sam marzył o zajęciu miejsca aktualnego monarchy. Oszukiwanie mas ludowych i wykorzystywanie ich niewiedzy przez kapłanów egipskich, tak nam znane z powieści Bolesława Prusa ,, Faraon”, też nie znajduje dowodów.

    Jednak kapłani odegrali znaczącą rolę w państwie. Punktem wyjścia tego twierdzenia jest to, że zastępowali oni samego króla, który był najwyższym kapłanem w każdej świątyni. W praktyce udział władcy w celebracjach ograniczał się do najważniejszych uroczystości, a codzienną posługę kapłańską sprawować mogli miejscowi prominenci desygnowani przez lokalnego gubernatora. On sam zazwyczaj sprawował godność naczelnego kapłana, która jak już wiemy mogła przechodzić z ojca na syna. W Starym i Średnim Państwie to wzajemne przenikanie obowiązków świeckich i kapłańskich widać w tytulaturze większości możnowładców, wezyrów i książąt. Źródłem stopniowo rosnącego znaczenia kapłanów było przeniesienie ( jeszcze w Średnim Państwie) kultów ogólnonarodowych ze świątyni królewskiej do świątyni bóstwa. Pozwoliło to na budowanie potęgi lokalnych klanów, w tym piastujących godności kapłańskie, czemu doskonale sprzyjała zasada dziedziczności. Rozległe dobra ziemskie, królewskie darowizny i przywileje, ogromne dochody z podatków w połączeniu ze zhierarchizowaną i sprawną organizacją świątynną doprowadziły do powstania struktur ekonomicznie niezależnych od administracji państwowej.

    BQVNE9522

    TOTMES III

    Panowanie XVIII dynastii charakteryzuje się już umocnioną i znaczącą rolą kleru, którą to rolę kolejni faraonowie starali się umniejszyć. Wielki zdobywca Totmes III był tym, któremu dominujący wpływ zaborczych kapłanów bardzo doskwierał. W samym Karnaku, jak uważał należało im dać do zrozumienia, że przebrali miarę, co jak się wydaje, często się zdarzało, i przeciwstawić im konkretny symbol innego boga. Najpotężniejszym ze wszystkich było Słońce, któremu Totmes III postanowił dedykować potężny obelisk. Ta olbrzymia iglica nie została jednak wystawiona za jego życia, dopiero Totmes IV postanowił kontynuować dzieło przodka. Ustawił obelisk we wschodniej części Karnaku, pośrodku jednego z dziedzińców, jako symbol rewolucyjnego bóstwa Re-Horachte- Wschodzącego Słońca- w największej świątyni Amona ( obecnie obelisk ten stoi na placu Św. Jana na Lateranie w Rzymie). Było to ziarno, które później wydało plon w postaci reformy faraona Echnatona.

    TOTMES IV

    Nowy władca Totmes IV nie mógł w swoich poczynaniach uniezależnić się całkowicie od potężnego kleru tebańskiego, który wiedział, jak wynosić na tron i obalać władców. Wydaje się, że to właśnie kapłani odegrali znaczącą rolę podczas bratobójczych walk Totmesów. Samo wstąpienie na tron Totmesa IV, który był prawdopodobnie tylko księciem, a nie następcą tronu, też jak się przypuszcza było sprawką kapłanów. Wkrótce po śmierci Amenhotepa II, w dniu procesji, posąg bóstwa ,,zmusił” niosących go kapłanów do zmiany trasy i tak jak przy wyborze Totmesa III pochód udał się w kierunku nowego Totmesa, który modlił się w ciemnym kącie bocznej nawy. W ten sposób bóg, a jak się przypuszcza kapłani, ponownie narzucił dziedzica tronu. Czyż to nie świadczy o ich ważnej roli w państwie i o sile, z jaką potrafili przeforsować tak ważne decyzje państwowe, jakimi był wybór faraona?

    IMG_2779

    ECHNATON

    W czasach Amenchotepa IV, później zwanego Echnatonem, kiedy to kapłani postanowili zastąpić władzę królewską i pozbawić króla jego prerogatyw, nastąpił przełom, znany dziś jako rewolucja amarneńska.

    Był to moment, kiedy sytuacja dojrzała do tego, że między monarchą a kapłanami Amona-Re w Tebach doszło do otwartej konfrontacji. Nie był to, o ile nam wiadomo, jakiś gwałtowny konflikt z kapłanami starych bóstw, który mógłby sprowokować bezprecedensową akcję króla. Po prostu Echnaton wstrzymał królewskie dotacje, co sprawiło, że szybko i skutecznie stare świątynie zamknięto, a ich majątek przeszedł na własność boga Atona, wskutek czego zarówno bóstwo, jak i jego główny wyznawca, czyli faraon, stali się ogromnie bogaci. Wprowadzenie nowej religii państwowej nie spotkało się z jakimś wyraźnym oporem społeczeństwa, choć jest wątpliwe, czy opór taki zostałby odnotowany w oficjalnych dokumentach. Na pewno reforma Echnatona uderzyła w kapłanów, co jak się przypuszcza było jej założeniem. Służbę bogom państwowym zawsze postrzegano jako lukratywną karierę, a nie religijne powołanie. Niewykluczone więc, że wielu niepotrzebnych już kapłanów Amona mogło zmienić patrona i poszukać pracy u nowego boga, co choćby ze względu na rozległość majątków Atona mogło okazać się bezcenne ze względu na ich doświadczenie administracyjne.

    HOREMHEB

    Powrót do odwiecznych tradycji w Egipcie nastąpił w pełni za panowania faraona Horemheba. Król ten wydał słynny dekret przywracający w pełni stosunki sprzed czasów Echnatona. Zarządzono więc odnowienie i zaopatrzenie wszystkich świątyń, powołanie specjalnych fundacji ofiarnych i pełną restytucję dóbr świątynnych. Zajęto się także niszczeniem wizerunków boga Atona oraz twórcy jego kultu- Echnatona. Działania te były oznaką wdzięczności Horemheba, wywodzącego się z niskich warstw społecznych, głównodowodzącego armią, który został wybrany faraonem przez króla bogów Amona-Re, a w rzeczywistości przez kapłanów.

    Za panowania XIX dynastii świątynia boga Amona w Karnaku, w której czasowo lub na stałe zatrudniano aż kilkadziesiąt tysięcy kapłanów i świeckich urzędników, stała się właścicielem 1/5 całego areału ziem uprawnych. Biblia wspomina, że Józef, przygotowując zapasy przed nadejściem siedmiu lat chudych, ,,nie wykupił tylko ziemi kapłańskiej, bo kapłani mieli stałe zaopatrzenie wyznaczone przez faraona i żyli z tego zaopatrzenia, które im wyznaczył faraon. Dlatego nie sprzedali ziemi swojej”.

    Na południu trzysta lat później powstało swoiste państwo w państwie. Rezydujących w Tebach arcykapłanów Amona obdarzano królewskimi tytułami, zapisując nawet ich imiona w kartuszach – tak jak imiona władców mających w czasach XXI i XXII dynastii siedzibę daleko na północy, w Dżanecie (Tanis) w Delcie Nilu. Takie nieograniczone wpływy arcykapłanów obejmowały cały Górny Egipt. Dlatego też władcy mianowali na najwyższe stanowiska kapłańskie w Tebach własnych synów, co niekiedy, wbrew intencjom pomysłodawców, prowadziło do przewrotów pałacowych i obwoływania niezależnej, rządzącej równolegle z prawowitą, dynastii. Ta polityczna i ideologiczna rywalizacja osiągnęła swoje apogeum w VIII w. p.n.e., kiedy to władcy XXIII dynastii zdecydowali się na likwidację wszechwładnego stanowiska arcykapłana w Tebach. W jego miejsce zdecydowano się powołać nowy urząd Małżonki Boga Amona, piastowany przez podlegające czasowemu celibatowi, niezamężne córki królewskie. Miało to posłużyć wyeliminowaniu możliwości ustanawiania nowych dynastii w państwie, konkurencyjnych dla dynastii panującej. I choć z czasem reaktywowano urząd w Tebach, pozycja arcykapłana Amona nigdy już nie odzyskała dawnego znaczenia.

    cdn…..

  • #10 ,,Boskie’’ kompetencje i zadania faraona

    Idea boskości króla była tak stara jak Egipt, był to wszakże jeden
    z czynników integrujących naród. Król w jednym z pięciu imion oficjalnego protokołu był nazywany ,,synem Re” już od czasów Starego Państwa. Innym zaś źródłem wiary w ponadziemskość władcy była legenda o boskich narodzinach króla, stworzona we wczesnym Nowym Państwie dla uznania nowego mechanizmu ustalania sukcesji tronowej: oto sam bóg Amon wyznaczał nowego króla, który był określany jako ,,syn Amona z jego ciała”. I to, co na początku było tylko próbą zapobieżenia zagrożeniom wynikającym z braku następcy tronu, w ciągu kilku wieków stosowania stało się trwałą częścią religijnego dziedzictwa, związanego z intronizacją każdego nowego króla.

    W życiu Egipcjanina sfery sacrum, czyli tego, co święte, oraz profanum, czyli tego, co świeckie, przenikały się nawzajem do tego stopnia, że niekiedy były praktycznie nie do rozróżnienia. Najbardziej znaczącym tego wyrazem był stosunek Egipcjan do państwa, które symbolizował król. W jego bowiem osobie mieszkańcy widzieli przedstawiciela bogów, który reprezentował święty porządek wszechrzeczy (maat) i tym samym zapewniał pomyślny byt krajowi i jego mieszkańcom. Wszystko, co król postanowił i co rozkazał, było święte i należało do panteonu w formie personifikacji jako Sia (inteligencja, myśl twórcza) i Hu (słowo króla, które posiada moc sprawczą). Łatwo zauważyć, iż wszyscy najważniejsi bogowie Egiptu w przedstawieniach ikonograficznych noszą strój królewski i na odwrót: król jest ucieleśnieniem wszystkich mocy, jakie te bóstwa symbolizują.

    Państwo było silnie zespolone z religią i trudno sobie wyobrazić coś bardziej odrębnego od staroegipskiego ducha, jak powszechnie dziś stosowany w Europie rozdział Kościoła od państwa. Człowiek żył
    w przepełnionym boskością wszechświecie, którego czuł się nieodłączną cząstką, rządzony przez boskiego faraona zgodnie z boskimi prawami. Stąd miał on prawo oczekiwać swego udziału w boskości, a ponieważ realizacja oczekiwań miała nastąpić dopiero po śmierci, całe ziemskie życie wypełniały Egipcjaninowi przygotowania. Polegały one na przestrzeganiu norm moralnych, (które regulowała zasada maat), boskiego wzorca postępowania, oraz na kompletowaniu wyposażenia grobowego, które wraz z zestawem magicznych tekstów, miało pomóc w osiągnięciu raju. Tak więc religia (sacrum)  była tym czynnikiem, wysuwającym się na plan pierwszy, który regulował każdą dziedzinę życia człowieka, a sfera czystego profanum stanowiła tylko niewielki ułamek.

    Jak już pisałam wcześniej bardzo ważne dla Egipcjanina było jego imię. Ono nadawało tożsamość, a jego przetrwanie na naszym świecie gwarantowało nieśmiertelność w zaświatach. Nie inaczej było z władcą Egiptu- imię, a raczej wiele imion odzwierciedlających aspekty władzy, były wyrazem czci oddawanej poszczególnym bóstwom i zapewniały faraonowi nieśmiertelność.

    Najskuteczniejszą formą walki z niechcianymi na tronie władcami, było wymłotkowywanie, zacieranie czy zamalowywanie ich imion przez następców na tronie Egiptu. Skazywało to takich królów na wieczne zapomnienie i niebyt.

    W okresie Nowego Państwa każdy król Egiptu przy wstąpieniu na tron zyskiwał pięć imion ( tytułów), które miały formę krótkich zdań. Przykładem niech będzie imię tronowe władcy XIX dynastii- Ramzesa II. Po wstąpieniu na tron Ramzes II stał się:

    1. Królem Horusem, Potężnym Bykiem, Ukochanym Prawa i Prawdy.
    2. Władcą Obydwu Krajów, Obrońcą Egiptu, Który Poskramia Obce Kraje.
    3. Złotym Horusem, Bogatym w Lata, Wielkim w Zwycięstwach.
    4. Królem Górnego i Dolnego Egiptu, Usermaatre [ Setepenre nosił od drugiego roku samodzielnych rządów].
    5. Synem Re, Ramzesem II, Ukochanym Amona.

    To, że zaczyna się od imienia Horusa, jest uzasadnione. Już we wczesnodynastycznych czasach władca znany był pod tym imieniem, gdyż stanowiło ono szczególną personifikację Horusa, wybraną przez faraona dla osobistego użytku na ziemi. Drugie z kolei następowało imię Nebty lub imię Dwóch Pań. Chodziło tu o boginię-sępa Nechbet z Górnego Egiptu i boginię-kobrę Dolnego Egiptu z miejscowości Buto. Tytuł ten podkreślał wpływ faraona na zjednoczenie Dwóch Krajów.

    Trzecią częścią królewskiej tytulatury jest tzw. złote imię (wcześniej czytane jako imię złotego Horusa), którego dokładne znaczenie jeszcze nie jest znane.

    Ostatnie z tych imion, znane było jako nomen. Imię to, nadane królowi przy urodzeniu, było używane przez jego najbliższą rodzinę nawet po wstąpieniu na tron. Poprzedzające je imię, imię tronowe lub prenomen, było imieniem używanym w korespondencji dyplomatycznej. Było to imię oficjalne, stąd władcy innych krajów zwracali się do Ramzesa jako do Usermaatre (User-Maat-Re, dosłownie ,,Mocny w Prawdzie Re”). Nomen i prenomen faraonów pisano
    w kartuszu, czyli owalnej pętli służącej do ochrony, co było wyróżnikiem imion wszystkich faraonów i niektórych królowych. Warto wspomnieć, iż to właśnie imiona królewskie Ptolemeusza i Kleopatry wpisane w kartusz, przyczyniły się do rozszyfrowania pisma hieroglificznego przez Jeana Fransois Champolliona w 1822 roku.

    O ważnej roli jaką odgrywało imię w starożytnym Egipcie, niech dodatkowo świadczy fakt, że faraonowie z całej XX dynastii (z jednym wyjątkiem ) nosili imię Ramzes, próbując naśladować Ramzesa II i mając nadzieję na tak długie i spektakularne panowanie, jak ich wielki poprzednik.

    Prócz imienia ważną rolę odgrywał strój faraona, który był wyznacznikiem jego pozycji. Ważne elementy tego stroju pozostały niezmienione na przestrzeni wieków, albowiem oznaczają dla króla władzę i ochronę. Ich geneza sięga często okresu archaicznego. Jednym z elementów takiego stroju był ogon byka, nawiązujący do sił zwierzęcych dawnych czasów i do byczej natury faraona ( obok sokoła i lwa). Faraon nosił także przepaski ( np. szendut), a w zależności od pory roku i okazji również płaszcze, koszule, określone narzuty lub skórę pantery.  Największe znaczenie miały korony, zastępowane przez czapki, pasiastą chustę nemes bądź samą perukę. Ponieważ faraon był władcą zjednoczonego kraju, cechowała go podwójna korona składająca się z białej korony Górnego Egiptu i czerwonej korony Dolnego Egiptu. Badania wykazały cztery typy koron w starożytnym Egipcie, do których w okresie Nowego Państwa dochodzi również niebieski hełm wojenny. Ponadto jeden z wizerunków Ramzesa na steli z dekretem ukazuje go w koronie wieloelementowej, składającej się z podwójnych piór, tarczy słonecznej i baranich rogów. Wizerunek pokazuje jeszcze, iż wokół peruki obwiązana jest opaska, z której na czole wystaje ureusz. Był to solarny symbol związany z kultami Re w kształcie węża ( egip. uaret = kobra), symbolizujący władzę i boską potęgę faraona oraz chroniący faraona przed wrogimi siłami.

    Insygniami władzy była też pasterska laska, a idea króla jako pasterza swojego stada, charakterystyczna dla Średniego Państwa, została przejęta przez Stary i Nowy Testament.

    Faraon był zobowiązany do utrzymania archaicznych obrzędów kultowych, które tak skutecznie zapewniały Egiptowi zamożność
    i bezpieczeństwo w przeszłości. Rola monarchy jako arcykapłana miała raczej charakter administracyjny niż religijny – musiał on dopilnować, żeby dopełniono tych obrzędów, a nie sprawować je samemu. Stąd spokojnie mógł przekazać te obowiązki kapłanom.

    Dobrym przykładem obrzędów kultowych był codzienny tzw. Rytuał Boskiego Kultu, odprawiany w sercu każdej świątyni egipskiej, jakim było sanktuarium, czyli ,,miejsce święte spośród świętych”, gdzie znajdował się kultowy posąg bóstwa. Każdego ranka król odwiedzał boga, dokonywał ceremonialnej ,,toalety” posągu z ubraniem go i namaszczeniem wonnymi olejkami oraz składał szereg rzeczywistych i symbolicznych ofiar. Ceremonia ta powtarzała się z pewnymi modyfikacjami w południe i wieczorem. Rytuał obejmował wszystkie posągi kultowe w świątyni, zarówno bóstw, jak
    i boskich przodków królewskiego rodu. Z uwagi na fizyczną niemożność celebrowania takiej liturgii we wszystkich świątyniach kraju, w praktyce niemal wszystkie rytuały przewidziane wyłącznie dla faraona celebrował wyznaczony danego dnia kapłan i on też recytował w imieniu króla wszystkie ,,tajemnicze” teksty przewidziane na tę okazję.

    Taka forma kultu religijnego nie była dostępna dla wszystkich. Starożytny Egipcjanin stykał się z nauką religii nie w świątyni, ale w jej pobliżu. Już z daleka bowiem wyraźnie widać było inskrypcje informujące, kto i dla kogo zbudował świątynię. Ścisły związek imienia królewskiego z imieniem bóstwa odzwierciedlał podstawowe założenia teologiczne, według którego król (żyjący na ziemi w ludzkiej postaci), był potomkiem bóstwa słonecznego Amona-Re. Oznaczało to, że należał całkowicie do świata bogów i pośredniczył między nimi a ludźmi. Ponieważ król jednocześnie symbolizował państwo, a jako jedyny ,,wtajemniczony” arcykapłan i główny celebrant wszelkich rytuałów reprezentował kapłaństwo i instytucje religijne, ten związek imion boskich i królewskich, wyrażony w prostych inskrypcjach, uświadamiał wszystkim poddanym głęboką więź między Egiptem a bogiem we wszystkich możliwych aspektach: religijnych, politycznych i społecznych. Podobna nauka na pewno płynęła z kolosalnych posągów faraona, jakie stały przed wejściem do świątyni, czy innych widocznych na co dzień wizerunków króla, składającego ofiary bogom. Z imieniem królewskim powiązanym
    z imionami bóstw stykał się także Egipcjanin na każdym kroku na cmentarzu, gdzie wszędzie mogła widnieć formuła ofiarna: ,,Oby król dał ofiarę Ozyrysowi, Anubisowi” itp. Uczeń miał z nią do czynienia dość często, przepisując różne utwory religijne, jakie mogły w tamtych czasach należeć do ,,obowiązującej lektury”: hymny i tzw. nauki, czyli dzieła literatury dydaktyczno-moralizatorskiej, powtarzające maksymy i zalecenia etyczne, włożone w usta któregoś spośród znanych mędrców. Jak uniwersalne w swej treści i jak bardzo współczesne nawet po kilku tysiącach lat, można przekonać się czytając Nauki Ani pochodzące z czasów Nowego Państwa, aczkolwiek sam tekst powołuje się na źródło z czasów VIII dynastii: ,,Święć dzień święty twego Boga i powtarzaj świętowanie we właściwym czasie. Bóg gniewa się na tego, który go pomija. Niech świadkowie biorą udział w twej ofierze; kto to czyni, czyni najlepiej dla samego siebie. Śpiew, taniec i dym kadzidła podnoszą usposobienie Boga; odbieranie czci jest jego prawem. Oddawaj ją Bogu, by tym samym wielbić imię jego(…)Nie mów wiele, milcz, by było ci dobrze, i nie bądź gadułą! Hałas jest wstrętny dla domu bożego. Módl się z sercem pełnym miłości, którego wszystkie słowa pozostają tajemnicą, a Bóg wypełni twe życzenie, wysłucha tego, co powiesz, i łaskawie przyjmie twoją ofiarę. Czyń ofiarę z wody na grobie twego ojca i twej matki, którzy spoczywają w pustynnej dolinie. Nie zaniedbuj tego, aby twój syn uczynił kiedyś podobnie dla ciebie (…) Bóg jest tym, który czyni sprawiedliwie, i jego przeznaczenie przyjdzie także do tego, który jest zły. Uczyń ofiarę swojemu Bogu i chroń się przed bluźnierstwem przeciw niemu. Nie zastanawiaj się nad jego kształtem, gdyż twe oczy ujrzą jego gniew. On jest tym, który daje siłę milionom istot. Wielki stanie się tylko ten, którego on wielkim uczyni. Bogiem tego kraju jest Słońce, które widnieje na horyzoncie, ale jego wizerunki są na ziemi. Codziennie ofiaruj kadzidło i chleby, wówczas rozkwitnie wszystko to, co urosło. Składaj w ofierze to, co się należy Bogu! On ci podarował twoją matkę”.

    cdn…

     

  • #9 IDEA BOSKOŚCI WŁADCY

    #9 IDEA BOSKOŚCI WŁADCY

     

    79334527_1534890469991600_4298009202292424704_n

     

    Wierzenia Egipcjan 

    Dzieje starożytnego Egiptu są dla współczesnego człowieka niezbadaną księgą. Fascynuje nas trwałość egipskiego państwa i niezmienność egipskiego kanonu przedstawiania postaci na malowidłach i płaskorzeźbach. Obowiązująca tu zasada konserwatyzmu wynikała z przyjętej przez Egipcjan czasowej wizji rozwoju świata. Egipcjanie wierzyli, że epoka, w której żyli (nazywana przez nich ,,czasami maat”), była umieszczana w kulminacyjnym punkcie dziejów bytu. Zatem rzeczywistość jaka ich otaczała była tą najdoskonalszą, a tej nie da się już ulepszyć. Ingerencja w istniejący model mogła przyspieszyć zagładę świata. Stąd tak uporczywe trzymanie się raz ustalonych formuł rytualnych, kanonów (np. w sztuce) i form społecznych.

     Ten egipski konserwatyzm ukształtował zespół wartości i ich hierarchię: ceniono ład świata, trwałość, wieczność, wierność i lojalność. Z obawą patrzono na wszelkie zmiany, przemijanie i zmienność uczuć. Patrząc szerzej – to religia starożytnego Egiptu była źródłem i praprzyczyną tak ukształtowanego światopoglądu. To właśnie religia uzasadniała w zasadzie nieprzerwane od tysięcy lat ziemskie rządy królów-bogów. Ona była magnesem jednoczącym przez tysiące lat Egipcjan w codziennym trudzie.
    Z jej inspiracji wznoszono piramidy i gigantyczne świątynie. Ona nakazywała mumifikować zwłoki i oddawać cześć świętym zwierzętom. To nauka wywodząca się z wierzeń Egipcjan umożliwiała przewidywanie życiodajnych wylewów Nilu czy planowanie wielkich prac.

    Pisząc o wierzeniach ludzi zamieszkujących dolinę Nilu, należy zwrócić uwagę na odmienność tych wierzeń i ich odrębność od innych ludów.
    W świecie współczesnym starożytnym Egipcjanom wszystkie otaczające ich ludy hołdowały zasadzie, że bogowie wynagradzają i karzą ludzi w ich życiu doczesnym zsyłając na nich dobrobyt i pomyślność lub klęski. Po śmierci wszystkich czeka jednak dość ponura egzystencja w ciemnej krainie podziemnej (sumeryjski Kur, asyryjski Arallu, kananejski i hebrajski Szeol, czy grecki Hades). Stąd egipskie wyobrażenie trybunału Ozyrysa, w takim otoczeniu kulturowym musiało być odbierane przez cudzoziemców jako coś, mówiąc delikatnie, osobliwego i oryginalnego. Podobną koncepcję kary i nagrody napotykamy w kręgu bliskowschodnim dopiero wiele stuleci później w zreformowanej przez Zaratusztrę religii starożytnego Iranu.

    79689622_557223561504137_3408831992836390912_n

    Analizę wierzeń Egipcjan należy zacząć od kluczowej dla nich roli Ładu Świata (maat). Cały świat znajduje się w idealnej równowadze, co dla Egipcjanina oznacza równowagę we wszystkich płaszczyznach: przyrodniczej, psychologicznej i socjologicznej. W naszym języku nie mamy odpowiednika tego, co nazywano maat, a stanowiło kombinację pojęć: ładu, sprawiedliwości, spokoju, prawdy i harmonii. Maat, w sztuce przedstawiana jako bogini- personifikacja tego, co prawdziwe, słuszne, zgodne z prawami natury i etyką- była filozoficzną koncepcją, zasadą, powszechnym miernikiem wartości.

    Myśl starożytnego Egiptu nie była wcale, co usiłowano dowieść, pesymistyczna. Dla Egipcjanina świat był cudownym dziełem bożego umysłu, a nie ,,padołem łez”, ,,nicością”, czy ,,więzieniem duszy”. Wszelkie radości zmysłowe są bożym darem dla człowieka i należy je wykorzystać. Kto tak nie czyni, obraża bogów i jest głupcem marnującym sobie życie. Chodziło oczywiście o używanie życia w granicach Ładu Świata, co nie było grzechem i nie zamykało drogi do świetlanej egzystencji pośmiertnej, postrzeganej zresztą na podobieństwo doczesnych przyjemności. Wierzono, że jeśli człowiek żyje nie wyrządzając krzywdy nikomu i nie naruszając zasady maat, może spokojnie i przyjemnie spędzić swój czas na ziemi i bez obawy spoglądać w nieuniknioną przyszłość.

    Ramy niniejszego wpisu nie pozwalają na dogłębne przestudiowanie wierzeń Egipcjan, dlatego zabraknie tu opisu różnorodnych bóstw składających się na mitologię starożytnego Egiptu. Być może pojawią się w przyszłości na blogu.

    80003288_514641512471889_7387408036190486528_n

    Przejdźmy zatem do przeglądu podstawowych części składowych natury człowieka. Posiada on, według wierzeń Egipcjan, dziewięć zasadniczych składników: elementy kierujące (,,dusze”)- akh, ba, ka, elementy pośredniczące (,,energie”): ren, ib, szut i elementy wykonawcze (,,ciała”) – sekhem, sahhu, nacht. Są to dla nas nic nie znaczące określenia, dlatego też możemy posłużyć się bardziej zrozumiałymi interpretacjami ludzkiej osobowości. Najprościej powiedzieć, że ren to imię, szut– cień, ka– sobowtór lub siła życiowa, ba– osobowość lub dusza, oraz akh– duch. Ogromna cześć egipskich wierzeń grobowych poświęcona jest zapewnieniu przetrwania nie tylko ciała, lecz wszystkich tych elementów.

    Najważniejszą częścią ludzkiej osobowości wydaje się być imię człowieka i to zarówno za życia jak i po śmierci. Wierzono, że ono nadawało tożsamość, bez niego człowiek był nikim i przestawał istnieć, a to było losem najgorszym, jaki można było sobie wyobrazić. Egipcjanie bardzo starali się, aby ich imiona przetrwały, zapisując je- wraz z tytułami właściciela- w wielu miejscach grobu. Gdy istniało imię, Egipcjanin nie musiał obawiać się o swe życie wieczne. Znamy wiele historii wymłotkowywania imion z posągów czy budowli. Dobrym przykładem może być tu zacieranie imienia królowej Hatszepsut, czy faraona Echnatona, co równało się wymazaniu ich z egipskiej historii. Podobnie Echnaton starał się unicestwić boga Amona, usuwając jego imię i próbując w ten sposób zanegować jego istnienie. Często też nowo narodzonym dzieciom nadawano imiona zawierające imię boga, gdyż wierzono, że ta cześć imienia, która zawierała imię boga, nigdy nie zginie.

    79501155_469454490643693_5979255832276107264_n

    Ba człowieka, tłumaczone jest zazwyczaj jako ,,dusza”, gdyż Grecy przekładali je jako psyche, tyle, że zarówno egipskie ba, jak i greckie psyche znaczyło coś więcej: manifestację czegoś, formę w jakiej coś się wyraża i jako takie miało zastosowanie szersze niż tylko jako nazwa jednego z aspektów osoby ludzkiej. Egipcjanin traktował swoją refleksyjną duszę jako nieodłącznego towarzysza, który podsuwa mu pomysły, jak postępować. Ba zatem nie rodzi twórczych myśli, lecz tylko doradza, jak należy je spożytkować. W ten element osobowości zaopatrzeni są nie tylko ludzie, mają je też bogowie. Jednak nie ograniczają się oni do posiadania jednego ba, podobnie jak królowie mogą mieć nawet po kilkanaście ba ulegających różnym transformacjom. Ba stanowiło jeden z najbardziej ruchliwych elementów osobowości. Objawiało się ono przede wszystkim po śmierci, chociaż z niektórych tekstów poświęconych marzeniom sennym wynika, że podczas snu (czyli stanu podobnego do śmierci) ba mogło uwalniać się i przemierzać świat. Posiadało wiele cech właściwych człowiekowi: mogło jeść, pić, mówić, poruszać się i podróżować po świecie żywych. Mimo zdolności do przemieszczania się ba musiało powrócić do ciała zmarłego i zjednoczyć się z fizycznym aspektem swojego właściciela, inaczej zmarły nie przetrwałby.

    76793162_2388212297956565_5428707691411275776_n

    Ka było zawsze przedstawiane jako sobowtór człowieka, a raczej jako jego idealny, pozbawiony wad wzorzec. To tu skupiał się zespół samych dobrych cech i energii witalnej podtrzymującej życie. Człowiek umierając szedł do swojego ka. Można by w nim dostrzec pierwowzór platońskiej idei czy arystotelesowskiej formy. Koncepcja ka jako niezwykle złożona budzi wiele wątpliwości wśród badaczy religii Egiptu. Rzadkie wzmianki o tym elemencie w dosłownym znaczeniu powodują zamęt interpretacyjny. Znów posłużę się wytłumaczeniem najbardziej czytelnym, traktującym ka jako siłę, która ożywiała człowieka. Wierzono, iż ka nie umierało wraz z ciałem i ciągle potrzebowało pożywienia. To głównie dla niego składano ofiary w grobach. Ka nie zjadało ich jednak, lecz wchłaniało ich potencjalne wartości odżywcze, które zapewniały mu siłę do aktywnego życia w zaświatach. Po śmierci przebywało w mumii człowieka, w wyobrażeniach oraz w komorze i kaplicy grobowej.

    Składniki osobowości zakończę omówieniem akh co znaczy ,, świetlisty”, ,,oświecający”. Był to element kierujący sferą intelektualną, często tłumaczony jako ,,duch”, zawierający w sobie cały potencjał intelektualny człowieka. Akh przekazuje zamiary boże, dlatego też zawsze działa zgodnie z maat i jako istota bezgrzeszna po śmierci powraca do nieba, uważanego za siedzibę bogów. Identyfikowano nawet akh zmarłych przodków z gwiazdami. Marzeniem każdego człowieka było połączenia jego ba z akh. Ponieważ akh było źródłem mądrości, pozostali członkowie rodziny zmarłego pisywali do niego listy, pozostawiając je na ogół w nadziemnej części grobu, w pomieszczeniu gdzie znajdował się posąg zmarłego. Odpowiedzi zaś oczekiwano we śnie.

    Jako ciekawostkę dodam, iż mieszkańcy Egiptu odczuwali wstręt do ascezy i potępiali ją w naukach moralnych, podobnie jak brak umiaru w uleganiu żądzom cielesnym. Wierzono, ze obie drogi prowadzą do wyniszczenia organizmu i zachwiania reguły maat, a więc pozbawienia możliwości działania w świecie duszy ba i iskry bożej akh.

    Wierzenia Egipcjan obejmowały wszystkie aspekty ich życia na ziemi. Religia towarzyszyła im na co dzień i przez całe życie. Marzeniem wszystkich Egipcjan było umrzeć w ojczyźnie, zachować imię, ale przede wszystkim ciało. Stąd na tak wielką skalę rozpowszechniła się w tym pięknym kraju nad Nilem sztuka mumifikacji (zarówno ludzi jak i zwierząt). Był to rytuał ściśle określony; niestety nie znamy żadnych źródeł, w których znajdowałby się na tyle dokładny opis procesu mumifikacji, aby go można było, chociaż teoretycznie i szczegółowo odtworzyć.

    80227886_1437027066456657_1319390154917412864_n

    Każdy faraon, rozpoczynający swoje rządy, zaczynał od budowy grobowca, co również miało ścisły związek z wierzeniami. Królowie chcieli mieć pewność już za życia, że zostaną odpowiednio pochowani w wybranym przez siebie miejscu. Ceremonia pogrzebowa polegała na pochowaniu władcy wraz z pożywieniem oraz przedmiotami, które jak wierzono, będą potrzebne człowiekowi w krainie bogów. Największą łaską, jaką faraon mógł obdarzyć zasłużonego sługę- wyżej cenioną i o wiele bardziej cenną niż złoto i kosztowności- było zbudowanie i wyposażenie jego grobu. Był to honor, jakim rodzina zmarłego szczyciła się przez pokolenia.

    79802606_461060654595472_5041087193594986496_n

    Zdjęcia pochodzą z Muzeum w Londynie i Oksfordzie (The British Museum i Ashmolean).

     

    cdn…

  • Dzień 5, czyli perły Egiptu (cz.I)

    Dzień 5, czyli perły Egiptu (cz.I)

    IMG_2038
    Z biletu wynika, że mamy wejście do 3 grobowców.

    Poniedziałek przywitał nas pobudką o 7:15. Dzień zapowiadał się bardzo intensywnie i został podzielony na dwie części. Po śniadaniu na statku mieliśmy w planie zwiedzanie Doliny Królów, świątyni Hatszepsut i Kolosów Memnona, a po obiedzie- świątyni w Karnaku. O dodatkowych punktach programu – czyli fabryce alabastru i muzeum papirusu przy tamtych ,,perłach Egiptu” nawet nie wspomnę.

    Jak dla mnie, doba powinna tego dnia mieć 50 a nie 24 godziny. Nie dało się zwiedzić wszystkiego dokładnie i nie dało się zapamiętać wszystkiego- tyle wrażeń na nas czekało.

    IMG_2049
    Plan Doliny Królów

    IMG_2041
    Nekropolia jest otoczona górami. Wejścia do grobowców są dobrze opisane. Ja byłam wykończona temperaturą, ale szczęśliwa.

    DOLINA KRÓLÓW

    Do Doliny Królów jedzie się najpierw autokarem, potem wagonikami przypominającymi ciuchcie dla dzieci. Nasza wycieczka zaczęła się o 8:30, ale temperatura na tej pustyni dawała się we znaki od rana. Szczerze Wam powiem, że podziwiam amatorów zwiedzania tego rejonu Egiptu w lipcu czy sierpniu. Bez butelki wody, chustki lub czapki na głowę i przewiewnych ciuchów nie warto się tam wybierać. Jednym słowem – patelnia! W ramach biletu, mamy dostępne 4 grobowce, z których wolno nam wybrać i wejść do trzech.

    Należy pamiętać, że w grobowcach nie świeci wprawdzie palące słońce, ale jest duszno. Wchodzi tam też bardzo dużo turystów, więc momentami jest tłoczno. Jeden grobowiec, który zwiedzałam (faraona Merenptaha) jest stromy i zwiedza się go schodząc i wchodząc po schodach. Jest to bardzo męczące, kiedy z dusznego pomieszczenia, po przebyciu iluśtam setek schodów pod górkę- wychodzimy na zewnątrz, wpadając w pułapkę pustynnych upałów. Butelka wody uratowała mi życie :)))

    Jednak ogromna ilość turystów z całego świata oraz nieziemski upał nie są w stanie  przyćmić wspaniałości i majestatu tego miejsca. To ogromna nekropolia, w której odkryto 64 grobowce i wiele mniej znanych, niedokończonych korytarzy.

    IMG_2050

    IMG_2046
    Najsłynniejsze miejsce w Dolinie Królów, najsłynniejszy grobowiec świata- KV62 – Tutanchamona

    Nie każdy wie, że obok Doliny Królów, w której chowani byli faraonowie Egiptu z 18, 19 i 20 dynastii, znajduje się Dolina Królowych- miejsce spoczynku żon faraonów i niektórych książąt. Odkryto prawie 100 grobowców w tym miejscu, lecz ich zwiedzanie nie jest ujęte w programie naszej wycieczki.

    Od angielskich nazw obu tych dolin, wzięło się potoczne stosowanie KV i QV wraz z numerem grobowca. Zostały one ponumerowane w kolejności odkrycia. Grobowiec faraona Tutanchamona ma numer KV 62. Tam wstęp jest dodatkowo płatny. No i skarbów tam już nie ma- zostały wywiezione do Muzeum w Kairze.

    Jak pisałam, możemy wejść do 3 grobowców z czterech do wyboru. Robert odstąpił mi swój bilet, więc ja byłam w czterech, a on w dwóch. Dobry mąż wie, co zrobić, żeby żona była zadowolona 🙂 Ja byłam mega szczęśliwa!

    Dodatkowo płatna jest także możliwość robienia zdjęć, choć słyszałam, że w poprzednich latach był kategoryczny zakaz fotografowania. Można też dać bakszysz do ręki- np. za kilka euro czy dolarów otrzymasz w zamian uśmiech oraz wskazówki, które miejsca warto fotografować.

    IMG_1983
    KV2, grobowiec faraona Ramzesa IV

    KV

    IMG_1988
    Wspaniałe kolory, ściany zapisane hieroglifami, grobowiec został obrabowany już w starożytności

    Grobowce faraonów (trzech Ramzesów i Merenptaha) są pięknie zdobione hieroglifami i malowidłami. Żywe barwy tych ścian cieszą oczy, ale nie można uwierzyć, że mają tak wiele lat. Pierwszy pochowany w Dolinie Królów faraon Totmes I panował około 1500 roku p.n.e.

    Chętni do wirtualnego zwiedzania i podziwiania zdjęć z grobowców mogą skorzystać ze strony: http://www.thebanmappingproject.com

    IMG_2011
    Sarkofag, w którym pierwotnie spoczywała na pewno mumia właścicela grobowca, czyli Ramzesa IV

    Wycieczka szybko się kończy, przewodnicy gonią, wyznaczając nam bardzo niewiele czasu na zwiedzanie. Wsiadamy do wagoników i ciuchcia wywozi nas z Doliny na parking, do autokaru.

    IMG_1997IMG_1993IMG_1990IMG_1979

    Kolejny raz muszę podkreślić nienaganną organizację obsługi turystów. Tu się w zasadzie nie czeka- nie czeka na autokar, który podjeżdża pod nos, nie czeka na wejście do świątyń i muzeów, nie czeka na wagoniki, które podjeżdżają jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki.

    Powinnam wspomnieć o bezpieczeństwie- do prawie każdego muzeum, czy świątyni prowadzi wejście, które jest monitorowane. Musieliśmy wykładać na taśmę plecaki, torebki, telefony i przechodzić przez bramkę. Więcej na ten temat jeszcze Wam napiszę. Ale póki co…

    Przed nami kolejny punkt programu- fabryka alabastru. Tu możemy wydać pieniądze; wróć, tu możemy kupić pamiątki z Egiptu 🙂

    …cdn…