Kiedy mówimy „egipskie piramidy”, zwykle widzimy trzy sylwetki na tle pustyni: wielką piramidę Chufu, piramidę Chafre i znacznie mniejszą piramidę Menkaure. Giza rzeczywiście była miejscem niezwykłym. Ale jeśli chcemy zrozumieć piramidy, musimy odjechać stamtąd kilkadziesiąt kilometrów — do Sakkary, Meidum, Dahszur, Abusir, a później jeszcze dalej, do Liszt, el-Lahun, Hawary i Abydos.

Bo piramida nie była jednym genialnym wynalazkiem, który pojawił się nagle w gotowej formie. Była rezultatem kilkuset lat eksperymentów, błędów, zmian konstrukcyjnych i rozwoju organizacji państwa.

I wbrew pozorom nie wszystkie piramidy wyglądają jak te w Gizie.

Zanim pojawiła się piramida

Najwcześniejsze królewskie grobowce Egiptu wcale nie miały kształtu piramid. Nad podziemną częścią grobowca wznoszono niską, prostokątną konstrukcję o pochyłych ścianach, którą współcześni archeolodzy nazywają mastabą.

Przełom nastąpił na początku III dynastii, około XXVII wieku p.n.e., za panowania króla Neczericheta, którego znacznie lepiej znamy pod późniejszym imieniem Dżeser. W Sakkarze powstał dla niego olbrzymi kompleks grobowy, którego centralnym punktem była pierwsza monumentalna piramida Egiptu — Piramida Schodkowa.

Nie ma jeszcze gładkich boków. Wygląda raczej jak kilka coraz mniejszych mastab ustawionych jedna na drugiej. Ale skala przedsięwzięcia była bezprecedensowa. Kompleks Dżesera należał do najwcześniejszych monumentalnych zespołów architektonicznych wykonanych na tak wielką skalę z kamienia. The Metropolitan Museum of Art

I właśnie tutaj pojawia się człowiek, którego nazwisko zrobiło później oszałamiającą karierę.

Imhotep — architekt czy późniejsza legenda?

Imhotep naprawdę istniał. Był wysokim urzędnikiem Dżesera i należał do najważniejszych ludzi jego dworu. Późniejsza egipska tradycja przypisywała mu zaprojektowanie kompleksu Piramidy Schodkowej i właśnie jako genialny budowniczy, uczony i mędrzec przeszedł do historii.

Warto jednak zrobić małe egiptologiczne zastrzeżenie: współczesne Dżeserowi źródła nie nazywają Imhotepa wprost architektem Piramidy Schodkowej. Takie przypisanie pojawia się w późniejszej tradycji. Jest ono powszechnie przyjmowane, ale warto odróżnić to, co wiemy ze źródeł z III dynastii, od tego, co Egipcjanie opowiadali o Imhotepie setki lat później. University College London

Jego sława rosła przez stulecia. Ostatecznie Imhotep został nawet ubóstwiony i stał się patronem uczonych i skrybów.

To piękny przykład tego, jak człowiek historyczny może stopniowo zmienić się w postać niemal legendarną.

Snofru i wielkie eksperymenty z kamieniem

Po piramidach schodkowych nastąpił jeden z najbardziej fascynujących momentów w historii egipskiej architektury.

Za panowania Snofru, pierwszego króla IV dynastii, Egipcjanie próbowali stworzyć piramidę o równych, gładkich ścianach.

W Meidum wcześniejszą konstrukcję schodkową przekształcano w piramidę o gładkich bokach. W Dahszur powstała natomiast niezwykła Piramida Łamana, której kąt nachylenia ścian zmieniono w trakcie budowy. Niedaleko wzniesiono później Piramidę Czerwoną — pierwszą wielką piramidę o gładkich ścianach, którą udało się ukończyć w tej formie.

Patrząc na Meidum i Dahszur, niemal widzimy proces uczenia się: kolejne rozwiązania konstrukcyjne są testowane, poprawiane i rozwijane. Dopiero na tym doświadczeniu mogło wyrosnąć to, co wydarzyło się później w Gizie. Egipt Faraonów

Giza: trzy piramidy, trzy królewskie kompleksy

Około połowy III tysiąclecia p.n.e. syn Snofru, Chufu — czyli Cheops, rozpoczął budowę swojego kompleksu w Gizie.

Jego Wielka Piramida miała pierwotnie około 146,5 metra wysokości. Była najwyższą budowlą stworzoną przez człowieka przez około 3800 lat.

Po Chufu w Gizie swoje piramidy zbudowali Chafre, czyli Chefren, oraz Menkaure, czyli Mykerinos. Ale patrząc na nie dzisiaj, łatwo zapomnieć o jednej rzeczy: piramida nigdy nie funkcjonowała samotnie.

Była częścią całego kompleksu grobowego. Obok znajdowały się świątynie, długa droga procesyjna, świątynia dolna, groby członków rodziny królewskiej, mastaby najważniejszych dostojników, jamy związane z łodziami oraz mniejsze piramidy, między innymi przeznaczone dla królowych. Egipt Faraonów

Piramidy były więc przede wszystkim królewskimi grobowcami i centrami kultu zmarłego władcy. Nie budowano ich dla całej egipskiej elity. Dostojnicy nadal byli chowani przede wszystkim w mastabach i grobowcach skalnych. Mniejsze piramidy mogły natomiast należeć do królewskich kobiet.

Kamień nie zawsze przychodził z daleka

Budowa Wielkiej Piramidy wymagała niewyobrażalnych ilości materiału, ale większości bloków wcale nie sprowadzano z drugiego końca Egiptu.

Podstawowym budulcem był wapień pozyskiwany bezpośrednio na płaskowyżu Giza. To logiczne: transport milionów ton kamienia z dużej odległości byłby ogromnym obciążeniem logistycznym.

Inaczej wyglądała sprawa materiałów specjalnych. Drobnoziarnisty, jasny wapień potrzebny do wykonania zewnętrznej okładziny sprowadzano z kamieniołomów Tura i Maasara, położonych po wschodniej stronie Nilu. Czerwony granit używany między innymi we wnętrzach monumentalnych budowli pochodził aż z okolic Asuanu. W kompleksach piramid wykorzystywano także bazalt oraz inne odmiany kamienia. eScholarship

Wielka Piramida, którą oglądamy dzisiaj, wygląda więc zupełnie inaczej niż pierwotnie. Jej powierzchnię pokrywały gładkie bloki jasnego wapienia. Podobne okładziny w dużej mierze zniknęły z innych piramid, choć wysoko na piramidzie Chafre fragmenty nadal pozostają na swoim miejscu.

I tutaj pojawia się pytanie: jak te materiały docierały do Gizy?

Tak, w Gizie istniał port

Dzisiejszy Nil płynie kilka kilometrów od piramid. W czasach Chufu krajobraz wyglądał jednak inaczej.

Badania geologiczne i paleoekologiczne pokazują, że w pobliżu płaskowyżu przebiegała nieistniejąca już odnoga rzeki, nazywana przez badaczy odnogą Chufu. System kanałów, basenów i przystani pozwalał łodziom docierać w pobliże kompleksów piramid.

Analizy osadów i pyłków roślinnych pokazują, że w okresie budowy piramid Chufu, Chafre i Menkaure poziom wody w tym systemie był wystarczający, by ułatwiać transport materiałów. Nie należy więc wyobrażać sobie Gizy jako suchej pustyni, przez którą tysiące ludzi przeciągają wszystkie bloki wyłącznie po piasku. Był to krajobraz połączony z Nilem rozbudowaną infrastrukturą wodną. PubMed Central (PMC)

A co najlepsze — mamy na to nie tylko ślady archeologiczne.

Mamy również dokument człowieka, który uczestniczył w tej logistyce.

Dziennik Merera: świadek budowy Wielkiej Piramidy

W porcie Wadi el-Jarf nad Morzem Czerwonym archeolodzy odnaleźli papirusy z czasów Chufu. Wśród nich znajdował się dziennik urzędnika imieniem Merer.

Merer kierował ekipą transportową. Jego zapiski opisują rejsy między kamieniołomami w Turze a obszarem budowy kompleksu Chufu w Gizie. Łodzie przewoziły bloki wysokiej jakości wapienia, najprawdopodobniej przeznaczonego przede wszystkim na okładzinę piramidy.

To jeden z najbardziej niezwykłych dokumentów dotyczących epoki piramid, ponieważ zamiast późniejszej legendy dostajemy niemal codzienny zapis pracy ludzi żyjących w czasach Cheopsa. IFAO

Giza okazuje się w nim nie tajemniczym miejscem na pustyni, ale gigantycznym placem budowy połączonym drogami wodnymi z kamieniołomami, osadami i zapleczem gospodarczym.

A gdzie są pozostałe piramidy?

Giza jest tylko jednym fragmentem ogromnego pasa nekropoli związanych przede wszystkim z dawną stolicą w Memfis. Lokalizacja piramid była uzależniona zarówno od warunków terenowych, jak i od gospodarki, dostępu do zaplecza państwa, dróg transportowych oraz ideologii królewskiej. Cambridge University Press

Po Gizie królowie nadal budowali piramidy. Dżedefre, następca Chufu, wybrał Abu Rawasz. Władcy V dynastii wznosili swoje kompleksy przede wszystkim w Abusir i Sakkarze. W Sakkarze stoi również piramida Unisa, której wnętrze pokryto jednymi z najstarszych znanych tekstów religijnych umieszczonych w królewskim grobowcu — Tekstami Piramid.

Tradycja trwała również w Średnim Państwie. Królewskie piramidy budowano między innymi w Liszt, Dahszur, el-Lahun i Hawarze. Nie wszystkie były już gigantycznymi kamiennymi konstrukcjami. W wielu późniejszych piramidach rdzeń wykonywano z cegły mułowej i innych materiałów, a następnie pokrywano kamienną okładziną.

Jednym z ostatnich wielkich królewskich zespołów wykorzystujących formę piramidy był kompleks Ahmose I w Abydos, na początku Nowego Państwa. Później królowie XVIII dynastii wybiorą zupełnie inne rozwiązanie: ukryte w skałach grobowce w Dolinie Królów. Historia królewskich piramid obejmuje więc ponad tysiąc lat. DOI

Ile piramid właściwie było?

Tu odpowiedź jest mniej prosta, niż mogłoby się wydawać.

Najbezpieczniej powiedzieć, że w Egipcie znamy ponad sto piramid. Często spotyka się liczbę około 118 rozpoznanych struktur, ale nie należy traktować jej jak ostatecznego wyniku.

Dlaczego?

Niektóre piramidy są niemal całkowicie zniszczone. Inne nigdy nie zostały ukończone. Istnieją piramidy królewskie, piramidy królowych, piramidy satelitarne i niewielkie prowincjonalne piramidy schodkowe, które prawdopodobnie wcale nie pełniły funkcji grobowej. To, co dokładnie wliczymy do zestawienia, wpływa więc na wynik.

I właśnie dlatego trzy piramidy w Gizie są trochę zwodnicze. Są najbardziej spektakularnym rozdziałem tej historii, ale zdecydowanie nie całą historią.

Piramida jako projekt państwa

Być może właśnie to jest w piramidach najbardziej fascynujące.

Nie sam fakt, że starożytni Egipcjanie potrafili ustawić ogromne bloki kamienia jeden na drugim.

Piramidy pokazują coś znacznie większego: społeczeństwo, które potrafiło organizować wydobycie kamienia, transport rzeczny, produkcję żywności, pracę rzemieślników, administrację i kult religijny na ogromną skalę. Badania osady Heit el-Ghurab, związanej z ludźmi pracującymi przy kompleksach w Gizie, pozwalają dziś rekonstruować właśnie to zaplecze: magazyny, warsztaty, administrację i życie ludzi, bez których żadna z piramid nie mogłaby powstać. AERA

Dlatego patrząc na Wielką Piramidę, warto na chwilę odwrócić wzrok od jej wierzchołka.

Spojrzeć w stronę dawnego Nilu.

Wyobrazić sobie łodzie wiozące biały kamień z Tury, ludzi rozładowujących bloki w porcie, urzędników zapisujących kolejne dostawy i kamieniarzy pracujących na płaskowyżu.

Wtedy piramida przestaje być „tajemnicą starożytności”.

Staje się czymś znacznie ciekawszym — śladem po jednym z największych projektów organizacyjnych starożytnego świata.

Źródła i dalsza lektura

• Miroslav Verner, The Pyramids: The Archaeology and History of Egypt’s Iconic Monuments, wyd. zrewidowane, The American University in Cairo Press. DOI
• Mark Lehner, badania Giza Plateau Mapping Project oraz publikacje Ancient Egypt Research Associates dotyczące portów i osady budowniczych piramid. AERA
• Pierre Tallet, Les papyrus de la mer Rouge I. Le «journal de Merer», IFAO, 2017 oraz Les papyrus de la mer Rouge II, IFAO, 2021. IFAO
• James A. Harrell, „Building Stones”, UCLA Encyclopedia of Egyptology, 2012. eScholarship
• Hader Sheisha i in., „Nile waterscapes facilitated the construction of the Giza pyramids during the 3rd millennium BCE”, Proceedings of the National Academy of Sciences 119, 2022. PubMed Central (PMC)
• Egyptian Art in the Age of the Pyramids, The Metropolitan Museum of Art, red. Dorothea Arnold, Christiane Ziegler i in.