Ustrój despotyczny
Państwo egipskie sięga swoją genezą IV tysiąclecia p.n.e. Wtedy to społeczności ludzkie dojrzały do zastąpienia organizacji rodowo-plemiennej- państwową. Wynikiem tej ewolucji było powstanie tzw. despotii wschodnich– państw utworzonych nad wielkimi rzekami, których opanowanie wymagało zbiorowego wysiłku, możliwego do zorganizowania przez bardzo silną władzę. Przykładem takiej formy istnienia państwa (oprócz Egiptu) były państwa Międzyrzecza znajdujące się w dorzeczu Eufratu i Tygrysu.
FARAON
W ustroju despotycznym na czele państwa stał król, w Egipcie zwany faraonem. W samym Egipcie słowo to zaczęło być używane stosunkowo późno; w czasach Starego Państwa znane było określenie per-aa, oznaczające pałac królewski (,,Wielki Dom”), ale władcę nazywano raczej nesu, ity, hem, neb. Per-aa wchodzi w użycie dopiero za XVIII dynastii, jako grzecznościowa forma zwracania się do króla. Nazwa ta rozpowszechniła się za panowania XXII dynastii, kiedy to utrwalili je Żydzi, a następnie Grecy.
W Biblii słowa ,,faraon” używa się zamiast imienia króla, a zwyczaj ten próbował tłumaczyć żydowski historyk Józef Flawiusz: ,,…wszyscy królowie egipscy, począwszy od Minajasa [Menesa], założyciela Memfisu… zwani są ,,Faraothai” (miano to pochodzi od Faraotesa, który pierwszy był królem po władcach panujących w tym czasie). ,,Farao” po egipsku znaczy ,,król”. Sądzę jednak, że w dzieciństwie każdy z nich miał inne imię i dopiero po objęciu panowania zmieniał dawne swe miano na to, które w ich ojczystym języku oznacza władzę monarszą”.
Faraon tron zajmował dożywotnio i dziedzicznie, władzę sprawował samowładnie, bez czyjejkolwiek kontroli. Król początkowo określany był jako ,,wielki człowiek”, by z czasem uzyskiwać coraz więcej znamion boskości. Jego status urósł do rangi boga. Rządy sprawował centralistycznie, należały do niego wszystkie grunty, a to nadawało monarchii charakter patrymonialny. Umożliwiało też panującemu dokonywanie licznych nadań na rzecz kapłanów i szlachty wojskowo- urzędniczej. W rękach panującego znajdowały się wszelkie możliwe sprawy wewnętrzne (sprawiedliwość, zarząd robotami irygacyjnymi, wszelkimi budowlami, administracja domeny i świadczeń ludności) jak i zewnętrzne ( agresja i obrona, wojna i pokój).
Boski charakter władcy nakładał nań rozległe zadania. Dla Egipcjan król był organizatorem i obrońcą kultu bogów, budowniczym świątyń i kapłanem. Król bronił kraju i rozszerzał jego granice. Oblicze boskiego władcy mogło przerażać wrogów napadających na Egipcjan, by wydrzeć im plony ciężkiej pracy. Faraon był także źródłem i normą sprawiedliwości: sprawiedliwe było to, co król chce i ogłosi. Ponadto zabezpieczał pomyślność swego ludu dzięki mocy rozkazywania siłom przyrody. Boski król mógł wstrzymywać bieg gwiazd i rzek, czynić dzień i noc, a takie wyobrażenia są właściwe wszystkim ludom pierwotnym, gdzie władca wyposażony w moc manipulowania siłami natury korzysta z niej dla dobra swojego ludu. Był on też władcą ognia, imitował bieg słońca , którego był synem (wstawał na tronie, jak słońce na niebie). Wierzono, że ożywiał całą przyrodę promieniami swej łaski. Był panem piorunów, którymi porażał wrogów, ale był też władcą wody, które podnosiły się lub opadały na rozkaz faraona. Wreszcie był też władcą zbiorów. To on bowiem inaugurował wielkie prace irygacyjne, orkę, żniwa; on gromadził zapasy i był żywicielem ludu. Boskość monarchy wywierała potężny wpływ na społeczną świadomość Egipcjan, co tłumaczyć może niewiarygodną stabilność systemu, któremu przez kilka tysięcy lat zawsze przewodził faraon. Ten właściciel państwa osiągnął w teorii szczyt władzy despotycznej. Boskość króla była doktrynalnym wyrazem procesu formowania scentralizowanego i potężnego imperium.
KAPŁANI
Bardzo ważną warstwą społeczeństwa Egiptu byli kapłani. Nazywano ich sługami boga, co bardzo dobrze oddaje charakter ich powinności. Ich zadaniem była posługa bogu, codzienne wychwalanie go w hymnach i składanie mu ofiar. Nie wiadomo dokładnie, jak był zorganizowany stan kapłański. Wiadomo natomiast, że głównym kapłanem był sam faraon. Kapłani, w języku egipskim często byli zwani ,,czystymi”, a dzielili się na dwie klasy: proroków i zwykłych kapłanów. W tej warstwie społecznej istniała specjalizacja; byli więc na przykład kapłani lektorzy, oratorzy czy kapłani pogrzebowi. Kapłanki też miały swoją hierarchię, a ich obowiązki ograniczały się do występów muzycznych i tanecznych podczas ceremonii religijnych. Kapłaństwo można było łączyć z innymi zajęciami. Stąd ludzie ci posiadali umiejętność pisania i czytania, kierowali szkołami i bibliotekami. Większość polityków, lekarzy, prawników, przedsiębiorców i innych fachowców wywodziła się ze stanu kapłańskiego. Warto dodać, że stan ten posiadał liczne przywileje, jak prawo do azylu, uwolnienie od pracy fizycznej czy podatków.
Aby chociaż bardzo ogólnie ogarnąć różnorodność i wielowarstwowość społeczeństwa egipskiego, należy przybliżyć kolejne trzy grupy społeczne: klasę średnią, żołnierzy i rolników. Dwie pierwsze klasy były nieliczne we wczesnym okresie dynastycznym, gdyż liczba poszczególnych zawodów,
a tym samym i ludzi w nich zatrudnionych była ograniczona. Za czasów Starego Państwa społeczeństwo było podzielone na dwie podstawowe warstwy; warstwy wyższe i doły społeczne, a pomiędzy nimi istniała ogromna przepaść. Dopiero rewolucja społeczna, która zaistniała w Pierwszym Okresie Przejściowym, zapoczątkowała zmiany w układzie sił społecznych. Wtedy to działalność ekonomiczna Średniego Państwa przybrała szersze i bardziej rozwinięte formy. Na trwałych podstawach mogły ukształtować się wyspecjalizowane zawody.
Klasę średnią stanowili urzędnicy, pełniący funkcję pośredniczącą pomiędzy monarchią a ludem. Mieszkali w przydzielonych im domach, posiadali dobra i służbę. Ponieważ ich pozycja społeczna była przedmiotem marzeń i pragnień niższych warstw, rzemieślnicy i rolnicy nie szczędzili wyrzeczeń, aby posłać dzieci do szkół w celu nabycia trudnej umiejętności pisania i czytania.
PISARZE
Nie da się zaprzeczyć, iż starodawna tradycja ustanowiła ważne miejsce pisarza w społeczeństwie. Był on strażnikiem historii, rytuałów, gospodarki i międzynarodowego statusu kraju. Administracja Egiptu w ogromnym stopniu zależała od armii pisarzy stanowiącej skomplikowaną strukturę hierarchiczną. Każdy miał w niej swój zakres odpowiedzialności i doświadczenia, każdy znał też swoje miejsce w systemie. Znajomość ,,słów boga” napawała pisarzy dumą i poczuciem wyższości nad wszystkimi istotami nie mającymi tego szczęścia.
Jak widać, umiejętność ta otwierała drzwi do przyszłej kariery, a niskie pochodzenie nie stanowiło żadnej przeszkody. Powszechne było rekrutowanie urzędników spośród zwykłych ludzi. Monarcha wolał raczej zdolnych ludzi promowanych z szeregów niż zbyt ambitnych krewnych. Oczywiście, nie wszyscy pracownicy administracji państwowej byli traktowani jednakowo. Ministrowie czy nomarchowie żyli na nieporównywalnie wyższej stopie niż skromny pisarz najniższego szczebla administracji. Lecz ten ostatni, jako człowiek władzy, stał o wiele wyżej w hierarchii niż najzręczniejszy nawet rzemieślnik. Dopiero na początku Nowego Państwa pojawiła się liczna i zamożna warstwa kupców i rzemieślników, która chociaż nie posiadała ani ziemi, ani też innej własności (poza osobistym gospodarstwem), może być uważana za średnią warstwę społeczną, zależną od lokalnej arystokracji, której upodobania i pociąg do wystawności musiały być przez nich zaspokajane.
W literaturze dydaktycznej czasów XIX dynastii szczególnie silnie zaznaczyła się tendencja do gloryfikowania kariery urzędniczej. Rezultatem było zrównanie edukacji z biurokracją, a co za tym idzie warto było zdobyć wykształcenie, bo to gwarantowało zrobienie kariery urzędniczej. A społeczeństwo zawsze bardzo szanowało ludzi wykształconych, w tym pisarzy. Przed wyszkolonym pisarzem stały otworem różne stanowiska w staroegipskim systemie administracyjnym. Najniżej płatni byli zwykli urzędnicy i pisarze listów pracujący jako gminni skrybowie. Ci, którym się powiodło, mogli awansować do władz lokalnych lub regionalnych. Dalsze kształcenie prowadziło do osiągnięcia wyższych szczebli kariery zawodowej.
To właśnie pisarze umożliwiali działanie rozgałęzionej administracji scentralizowanego państwa. Łatwo sobie wyobrazić, że bez ich mrówczej pracy rozkazy faraona nie docierałyby do najdalszych zakątków Doliny Nilu. To dzięki pisarzom wezyr dostawał codzienne raporty o postępach prac, było komu ocenić wysokość zbiorów czy wyliczyć należne podatki. W rzeczywistości wykształcenie potrzebne było także w innych dziedzinach, że wspomnę tu pisarzy-rzemieślników (którzy dla kamieniarzy i malarzy nanosili na kamień zarys napisów) oraz kapłanów, szczególnie tych, którzy odprawiali rytuały; ich zawód związany był z zawodem kopistów świętych ksiąg.
ŻOŁNIERZE
Życie prostego żołnierza było nadzwyczaj ciężkie i nieprzyjemne, chociaż czas większości kampanii ograniczała pogoda i pora żniw. Służba wojskowa była jednym z rodzajów przymusowo, za darmo (= za wyżywienie) wykonywanej pracy. Obowiązywała wszystkich poddanych króla i nie wymagała jakiegoś dodatkowego przygotowania zawodowego. Do misji, których celem było zdobycie łupów poza granicami terytorium egipskiego, używano zazwyczaj wojska. Większość poborowych wywodziła się z chłopów potrzebnych do pracy na polach. Dlatego też armia musiała być rozwiązana na okres zasiewów i zbiorów. Jedynymi żołnierzami zawodowymi byli oficerowie, ale nawet oni nosili cywilne tytuły i pełnili obowiązki administracyjne poza armią. Podczas rozkwitu władzy królewskiej za Nowego Państwa liczba wojska wzrosła tak bardzo, że stało się ono uznaną klasą społeczną w obrębie państwa. Żołnierze otrzymywali oprócz wyróżnień za dzielność w polu, także posiadłość ziemską za wybitną służbę zagraniczną. Od XIX dynastii wojsko odgrywało dominującą rolę w polityce oraz wspierało ogromne zaplecze – rzemieślników wykonujących i konserwujących broń, tragarzy i obsługę karawan, opiekunów zwierząt, urzędników transportu, pisarzy wojskowych, kucharzy oraz rzesze robotników wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych. Wszyscy oni byli potrzebni do prawidłowego funkcjonowania armii.
CHŁOPI
Lud pełnił rolę wykonawczą. I choć warstwa ta zróżnicowana była wewnętrznie, obejmowała wszystkich utrzymujących się z pracy fizycznej. Los chłopów był ciężki. W tamtych czasach chłop był całkowicie zdany na łaskę pana. Od dnia narodzin po zgon był on przywiązany do ziemi, którą uprawiał, niezależnie od tego, do kogo należała. Owszem, rolnicy i rzemieślnicy mogli pracować na własne potrzeby, lecz znaczną część swoich plonów i produktów musieli oddać jako czynsz za uprawianą ziemię lub daninę należną królowi. Część świadczeń stanowiła dodatkowo obowiązkowa praca fizyczna na każde wezwanie władz.
Herodot, piszący w V w. p.n.e., twierdził, że egipski wieśniak ma raczej łatwe życie. Mylił się jednak. Rytm prac chłopa egipskiego mierzono wylewami Nilu. Kiedy wody opadały, zaczynał się sezon rolniczy, a ludzie pracowali bardzo ciężko. Trzeba było szybko uporać się z zasiewami, gdy ziemia była jeszcze miękka, a jednocześnie należało oczyścić i naprawić tysiące rowów i kanałów. Plony dojrzewały zimą, a zbierano je na wiosnę, gdy było jeszcze chłodno. Prace jednak należało skończyć przed czerwcem, kiedy to wody znów zaczynały wzbierać. Tak więc rok rolniczy dzielono na trzy pory: wylewu, zasiewu i żniw. Dla Egipcjan ulgą w ich niedoli było to, iż wylew, podczas którego niewiele było do roboty, zbiegał się w czasie z najgorętszą porą roku.
Wydaje się, że życie codzienne chłopa oraz jego pozycja materialna i społeczna nie podlegały większym zmianom przez blisko trzydzieści wieków- od czasów I dynastii po epokę grecką. Przez wszystkie lata swej wielowiekowej historii Egipt był krajem typowo rolniczym, a od niepamiętnych czasów rolnictwo stanowiło podstawę jego gospodarki. Dobrobyt i pomyślność państwa egipskiego niezmiennie zależały od obfitości płodów ziemi. Stąd też można śmiało powiedzieć, iż za osiągnięciami cywilizacji Doliny Nilu, stał chłop, czy też – mówiąc językiem najnowszych opracowań przedmiotu- codzienny, wyczerpujący, niedoceniany, a zawsze nędznie wynagradzany trud oracza, siewcy i żniwiarza. W uprawę roli, hodowlę zwierząt oraz ogrodnictwo, bezpośrednio zaangażowana była większość społeczeństwa starożytnego Egiptu.
NIEWOLNICY
Najcięższe było położenie niewolników, którzy w większości stanowili własność państwa. W Nowym Państwie niewolnik staje się – choć nadal nieformalnie i tylko pośrednio- postacią z galerii ludzkich typów przedstawionych w tzw. Naukach Ani. Wtedy to niewolnictwo stało się integralną częścią egipskiej ideologii społecznej, a status niewolnika był już stosunkowo dobrze określony i ugruntowany. Niewolnikami, wykorzystywanymi do wielkich robót publicznych, byli przeważnie jeńcy wojenni lub szlachetnie urodzeni młodzieńcy wybrani ze znaczących rodów ludów zamieszkujących terytoria okupowane przez Egipt. W okresie apogeum Nowego Państwa rozwinął się system prawny, który skodyfikował pewne kwestie związane z prawem posiadania niewolników: od tej pory niewolnika mogła posiadać, prócz króla, także każda osoba prywatna. Ważne jest to, że niewolnicy mieli prawo do równego z ludźmi wolnymi traktowania przez wymiar sprawiedliwości w razie złamania czy naruszenia obowiązujących praw. Ponadto istniały najrozmaitsze prawne możliwości wyzwolenia niewolnika ( np. dzięki adopcji przez wolną osobę prywatną).
Tak układała się piramida społeczna ludności starożytnego Egiptu, patrząc od najwyżej usytuowanego faraona, kończąc na rolnikach i niewolnikach.
Skomentuj